Poutiriao Maori Final Book

POUTIRIAO

KAUPAPA KŌRERO 1

WAIATA

Poutiriao — Poutiriao! Nā ngā atua i whakatau kia tū toa rangatira rātou He pupuri i te mana o Ranginui rāua ko Papatūānuku He tauārai i te ao, he karo i te tangata!

Poutiriao pou pou Poutiriao — Poutiriao pou pou Poutiriao!

Nō ngā hau e whā ngā tokowhā nei, he toki pūkuhi Ka whakakoitia, whakangungua kia tū whare toa tauā Ka riro te mananui, hei whakaatua!

Poutiriao pou pou! Poutiriao — Poutiriao pou pou Poutiriao!

Nā Tāwhiri ko te mana o te hau! Nā Tangaroa ko te mana o te wai! Nā Tū ko te mana o te ahi! Nā Tāne ko te mana o te wao!

Pou! Poutiriao!

Kaikawe: Ko te tau, kotahi mano iwa rau iwa tekau mā waru. Ko te wāhi, ko te Puku-o-te-Ika, Te-Ika-a-Māui, Aotearoa. Kua oti pai i te kuia tana mahi. Kua whakawhāitia e ia ngā tamariki tokowhā hei toa rangatira. Mā ngā tamariki nei te mana o ngā atua e karo. E werowerohia ana rātou e tētahi tohunga mākutu. Ko tāna e hiahia ana kia takahia ki raro ngā atua. Ko te oranga o te tangata, ko te oranga o ngā atua, ko te oranga o te ao, kei roto i ngā ringa o ngā tamariki rangatira nei.

Nehu: ‘Pooh! E tā-ma! Nā wai te haunga nei! Nāu?’

Tūrei: ‘Ehara nāku! Nā te kōtiro kē nā!’

Wai: ‘Ha! Hoihoi poto!’

Tūrei: ‘Poto! Hei aha taku poto! Ahakoa he iti he pounamu!’

Wai: ‘Ehara! Ahakoa he iti he haunga! Tō mahi pīhau hoki!’

Kaikawe: Kei rō ngāhere ngā tamariki. E tīaki ana rātou ki te kuia nāna rātou i whakawhāiti. Ēngari kāore e roa ka tīmata anō te tohe a te pōtiki…

Tūrei: ‘E hoa, ki ō whakaaro, kei te aha tātou ki konei?’

Nehu: ‘Aua! Tiaki!’

Tūrei: ‘Tiaki ki te aha? Ki a wai?’

Nehu: ‘Ki te kuia rā! Kei a ia te tikanga!’

Tūrei: ‘Pātai ki a ia kei te aha tātou!’

Nehu: ‘Māu anō e pātai.’

Tūrei: ‘E! Heihei! Tika tāu! Māku anō e pātai! Ā tēnā, e kui! Kei te hiahia a Piri kia mōhio ia e tiaki ana tātou ki te aha… nā te mea kei te tino kino tana hiamimi…’ (kata)

Nehu: ‘Tō hīanga hoki! Hara mai koe, ka kurua koe…’

Whatu: ‘Kāti! E noho!’

Kaikawe: Ka māro te titiro o te kuia ki ngā tamariki tokowhā. Ka rūrū te mahunga i te pōnānā.

Whatu: ‘Pēnā kei roto i ō koutou ringa te oranga o te ao, e hika, kua mate kino kē tātou!’

Kaikawe: Ka whakatika te kuia i a ia anō, ka mea atu…

Whatu: ‘Ko taku ingoa ko Te Whatu. Ehara au nō tēnei ao. Nō te ao atua kē au. He mareikura au. Nā ngā atua au i tuku mai ki te whakakao i a koutou. He aha ai! Ā, he awhina i a koutou! Hei toa. Hei rangatira. Hei poutiriao.’

Kaikawe: Kāore he paku nekeneke o ngā tamariki. Pūare katoa kē ō rātou tāringa. Ka kī atu anō te kuia…

Whatu: ‘Taihoa ake! Kei mua kē te whīore i te ūpoko. Me timata au mai i te tīmatanga. Nā reira, tamariki mā, tēnei te kaupapa nāna koutou i whakawhāiti. Tēnā, whakarongo mai…’

Kaikawe: Ka āta tau te noho a te kuia. Ka tū tōna mahunga. E kāpō kē ana ōna whatu. Ka kaha tana pupuri i tana tokotoko hei okinga mōna. Ka tīmata ia…

Whatu: ‘Kei te hoki tātou ki Hawaiki, te whenua tūturu o ō koutou tīpuna. Ki te wā i mua i tā rātou hekenga mai ki Aotearoa. Kei te hoki atu tātou, tahi mano tau ki muri…’

Taki

Takitakia au, ko te hau he hau tipua he hau atua he hau tahito — Ki Hawaiki whakataketake, Hawaiki whakatiketike Ki Hawaiki nui, Hawaiki roa, Hawaiki pāmāmao —

Whatu: Tēra he tangata, ko Te Ringa Tohu te ingoa. Ko tōna iwi ko Ngāti Whatarangi. Tino pai kē te koroua nei ki tōna iwi, he tohunga ia, he whakaruruhau. Ka nui āna mahi awhina i tōna iwi. Rata katoa rātou ki a ia.

Āe rā! Mārake ana te hora o te ao i mua i te aroaro o te tangata nei a Te Ringa Tohu. Ēngari, tahi noa iho te raru. He mate kino i a ia. Kua pāngia ia e tētahi mate ngau kino, ā, ko te ngerengere.

Ko te āhua o te mate nei, he kai haere i a koe anō nei he ngāngara. Ka kainga te kiri, ngā toronga hoki o te tīnana pēnei i ngā mati me te ihu. Te mutunga ake, kua hakihaki, kua hakahaka, kua harehare tō āhua, auē rā te wetiweti.

Nā, hei whakahuna i tana mate, kua uhia tōna tīnana katoa ki te kākahu. Nā, kāre tōna iwi i te mōhio e mau ana ia te mate ngerengere nei.

Ēngari i tētahi rā, ka tīmata te pōraruraru. Arā, e hoki mai ana i te mahi tao manu ngā tama e rua. Ka rongo tūpono atu rāua i a Te Ringa Tohu e taki ana i āna karakia o te ata, ā, ka mate rāua i tēnei mea te ihu roa.

Tama 1: ‘Kua rahi noa atu ā tātou manu e hoa! Ka koa te iwi.’

Tama 2: ‘Kāre e kore ka hākari tātou i te pō nei.’

Tama 3: ‘Kāre hoki e kore, ka whaiwhai haere koe i tōu ipo.’

Tama 2: ‘He aha rā ki a koe! He harawene noa iho koe!’

Tama 3: ‘Harawene! Harawene ki a koe! Hā! Tahi noa iho te pakē o aku mati kua muia au e tēnei mea te wahine…’

Tama 1: ‘E taihoa ake! Hoihoi! Whakarongo atu!’

Karakia: Te Ringa Tohu

He au āio, he ia āio — He ia āio nō te waipuna ariki He wai pū, he wai puna, he wai puhi nāu e Io-te-waiora! Whakaahupapatia te pū nō tua ki te wai ū kai pō o Tūānuku Whakaahurangitia te pū nō tua ki te mana waiora o te ira tahito Ka tau kia tīna, Uie, Tāiki e!

Tama 2: ‘Waiho atu! Ko Te Ringa Tohu tērā e whakarite ana.’

Tama 3: ‘E hei aha tāu, kua haere atu au ki te titiro!’ (whakatā)

Tama 1: ‘Kei te aha ia?’

Tama 3: ‘Ssh! Kei te horoi. Ēngari, titiro! He weriweri hoki tana āhua.’

Tama 3: ‘Tika hoki! E hakahaka ana te tangata rā!’

Tama 1: ‘Eii! Kapi katoa ia i te hakihaki me te whēwhē!’

Tama 2: ‘Ehara ia i te tangata! He taipō kē!’

Whatu: Nā te mahi raweke a ngā nanakia rā, ka raru a Te Ringa Tohu. I taua rā anō, e hui ana te iwi. Ko te kaupapa, ko te tohinga i te mokopuna mātāmua a te rangatira. Ko Te Ringa Tohu te tohunga whakarite. Arā anō he tohunga pakeke ake, ko Tū-te-rae-poupou te ingoa. Ka pūāhae te pakeke nei. Tētahi o ngā tama tūtei rā, nāna. Ka puta te whakaaro ki a Tū-te-rae, māna a Te Ringa Tohu e poro.

Kua hui katoa mai ngā tāngata. E tata tīmata ana ngā whakarite, katahi a Tū-te-rae ka whiti atu…

Tūterae: ‘Rapurapua, whaiwhaia, ka hihiritia te mahara, ko te hinengaro ka manāko, ko te wānanga, ka atamai, ka whai hauora, whai ahua, ka whiwhia, ka rawea, tīhei Mauriora!’

Whatu: Ka takia e Tū-te-rae te whakapapa o te mokopuna a te ariki. Nō te rawe o tana kawe, ka heke te māharahara o te iwi. Ka whakamīharo kē atu rātou.

Tūterae: ‘He ariki! He tipua! He tahito! He harakore nē rā!’

Te Iwi: ‘Āe!’

Tūterae: ‘He urutapu! Me urutapu hoki te ringa māna te ariki e iriiri nē! Me ringa harakore te ringa. Me ringa urutapu te ringa!’

Whatu: Ka hutia atu ngā kākahu whakahuna o Te Ringa Tohu e Tū-te-rae.

Tūterae: ‘Nā! Tirohia te ringa urutapu nei! He ringa parapara kē!’

Whatu: Ka auē te iwi. E tū tāhanga ana a Te Ringa Tohu ki mua i a rātou. Mārama ana te mate kino ngerengere.

Tūterae: ‘He taipō kē te tangata nei! He ngārara kaitangata. Koia tonu te Kumi e kōhuru nei i a tātou i ngā rā ki muri. Patua ia kia mate!’

Whatu: Ka muia a Te Ringa Tohu e tōna iwi. Ka rutua ia ki raro. Ka takatakahia ia e te tangata. Ka whanawhanaia. Ka rongo atu ia i te reo o tōna whāea kēkē, nāna ia i whāngai. Ka tū atu ia, e tangi mai ana tōna whāea. Ka toro atu ia i ōna ringa ki te tauārai i tōna whāea. Ēngari, i taua wā tonu ake, ka ura mai te rau o te taiaha. Ka wāhia te pane o te kuia rā, ka hinga ia, mate atu.

Ko Te Ringa Tohu, ka panapanaia haeretia atu. Ka epaina ia ki te kōhatu. Me te toto e heke nei, ka whakarerea ia. He whakahoenga ia. Kua rite ia ki te iro. Ka ngōki atu ia.

Te Whatu: ‘Ka mate a Te Ringa Tohu i tana hiahia ki te whai utu.’

Te Ringa: ‘Ka māku te papa i te toto. Ka toto ngā awa. E kore nei e ea!’

Karakia: Te Ringa Tohu

Tāwhiriwhirinuku, Tāwhiriwhirirangi! Tūtakangāhau, Tū-te-oropewa, Matahauariki Tūkāraerae, Titi-whakataka, Marangai-areareare E ara rā! E ara rā!

Whatu: Ka karangahia e ia a Tāwhirimātea, te atua o te hau, kia tukuna ki a ia ētahi o āna tamariki hauriri.

Te Ringa: ‘Hōmai Tāwhiri. Hōmai ētahi o āu tamariki. Māku koe e awhina. Māku ngā uri o Tāne mā e tātā, e poro, e whakahinga. Māku rātou!’

Tāwhiri: ‘Ēngari, he tangata noa iho koe! E kaha ana koe!’

Te Ringa: ‘Aē! E kaha kē ana au! Mā te werawera o taku manawa ka oti. Ka whakatakahia e au ngā tāngata nā rātou kē nei au i patu, nā rātou kē au i whakatakahi, nā rātou kē au i poka. Tāwhirimātea, hōmai ētahi o āu tamariki. Kei te kaha kē ano au.’

Tāwhiri: ‘Nō reira, tangohia ki a koe! Anei aku uri! Tēnei ko Takamaitū te whatitiri, anei ko Hine-uira-te-hikorangi, anei hoki ngā uri a Titi Matakakā. Mā rātou koe e awhina.’

Te Ringa: ‘I-a-ha-ha! Ka whakarerea e au taku ingoa tangata, Te Ringa Tohu; ehara au i te tangata! Mai i tēnei wā ka mau kē nei he ingoa tipua kē, ko Te Rangi Kaupapa! Māku, ka rū ngā pae o te rangi! Māku ngā rū ngā taumata o te papa. KO TE RANGI KAUPAPA! TE TIPUA O TE HAU! I-a-ha-ha!’

Whatu: He tika te tangata nei. Ka rū te rangi, ka rū te whenua i a ia. Ka whakamatea e ia tōna iwi. Ko Tū-te-rae-poupou me āna uri katoa, ka turakina hei kai mā te noke.

Ka whakapapatahitia ngā pā o te tangata, ngā whare, ngā wāhi katoa. Kāore he tangata paku kotahi i tohungia e ia. Ēngari kāre ia i oti atu ki reira. Ka hutia e ia ngā rākau a Tāne, ka patupatua ngā manu. Ka whakapapatahitia ngā wao nui, ka pahore te whenua, ka maroke. Ka whakakinotia e ia te taiao.

Nō konei ka takariri a Tāwhirimātea…

Tāwhiri: ‘E raweke kē ana koe! Kua tūkinotia te taiao. Kāre tēnei i whakaaea.’

Te Rangi: ‘Hei aha rā tāu! Pēnā kāore i a koe ngā raho, tēnā tū taha atu! Ko tāku mahi he whai utu. Kua kore e tohungia e au te mea paku kotahi!’

Tāwhiri: ‘Kss! Kia tūpato koe. Kotahi noa iho taku tokopūaha, kua hinga koe!’

Te Rangi: ‘Ā, hei aha tāu!’

Tāwhiri: ‘Kāti! Āta whakarongo mai e te tangata! E whakakāhoretia ana e au taku whakaaetanga. E kore nei anō tōu ingoa e kawea e ngā hau. E kore! E kore! E kore!’

Te Rangi: ‘E kī rā! Hau! Hau pīhau noa iho! Anei hoki taku kupu ki a koe e Tāwhirimātea. A tōna wā, ka hoki mai au ki te whakaiti i a koe hei taurekareka māku! I-a-ha-ha!’

Kaikawe: E noho tonu ana ngā tamariki tokowhā ki mua i te kuia kāpō a Te Whatu. Pūkana ana ō rātou karu i te wehi.

Tūrei: ‘Eii! Wetiweti hoki! Pēnā au i reira, kua kurua e au te pane o te tangata rā, nā! Kua kurutetea ia kia hinga! Nā! Nā! Āna tōu kai taurekareka!’

Nehu: ‘Eh! Kāti hoki tōu whakahīhī! E noho!’

Tūrei: ‘E noho! E noho! He taumaha koutou!’

Nehu: ‘Mau te wehi e kui! Tino mīharo tōu pakiwaitara. Ēngari, he aha rā tana pānga mai ki a mātou?’

Whatu: ‘Koinā tā koutou kaupapa!’

Tūrei: ‘Tēnā, he aha?’

Nehu: ‘Tā mātou kaupapa?’

Whatu: ‘Āe! Tā koutou kaupapa! Mā koutou te tangata weriweri nei a Te Rangi Kaupapa e haukati.’

Kaikawe: Kua kōrerohia e te kuia tana kaupapa. Kua horahia te ara. Mā te wā ka hīkoia e ngā tamariki tokowhā. Mā rātou te ao e karo. Ko rātou hei poutiriao.

KAUPAPA KŌRERO 2

Poutiriao

Kaikawe: E noho kōroiroi ana ngā tamariki tokowhā ki mua i te kuia a Te Whatu. Kua kōrero noa ake te kuia ko tā rātou kaupapa he haukati i te tohunga weriweri a Te Rangi Kaupapa. Auē ana te tokowhā i te wehi.

Tūrei: ‘Mā mātou te koroua e patu! Ha! Nō tōu kāpō, kua kore koe e kite mai he tamariki noa iho mātou.’

Nehu: ‘Aē! Titiro ki a Tūrei. Pēnei noa iho tana roa. Kāore anō hoki te waewae kia huruhuru.’

Kaikawe: Ka tū te mahunga o Te Whatu. Ka mea atu ia.

Whatu: ‘Hē atu, tika atu rānei, kei te haere mai a Rangi Kaupapa. He patu i te ao tana kaupapa. Ka aha koutou? Ka whawhai, ka oma rānei? Nā, whakaarohia!’

Kaikawe: Mō te roanga o te rā ka whiria e ngā tokowhā te kaupapa nei. Ka tō atu te rā, kua puta he whakatau. Nā te mea pakeke, nā Nehu te kōrero.

Nehu: ‘E kui! Ka whawhai mātou. Mate atu, ora mai rānei. Māu mātou e ako.’

Kaikawe: Ka nui te koa a Te Whatu. Kua oti i ngā tamariki te whakamātautau tuatahi. Kua pēhia atu tēnei mea te mataku. Mōnaianei!

Kaikawe: Ka tīmata a Te Whatu ki te ako i ngā tamariki ki ngā mahi a te whare tū taua.

Whatu: ‘Kia tau e Piri. Kaua e tuku mā te pukuriri koe e whakahaere. Nā! Mahia anō!’

Kaikawe: Ka tū matataki ana a Piri rāua ko Tūrei. Ko tō rāua rākau ko te pouwhenua. Ahakoa rahi noa atu a Piri i a Tūrei, ka pākia te tōu o Piri e Tūrei.

Tūrei: ‘Paoa! Ko taku ingoa ko Tūrei Van Damme, ko koe tēnā a Piri Van Pōkiki! Iahaha!’

Kaikawe: Ka mate a Piri i te whakamā. Ka taka te ngutu. Ka whiua ki raro tōna rākau.

Whatu: ‘Whakatauria tōu riri e Piri! Ki te tuku ana koe mā te riri koe e kawe, ka mate koe!’

Piri: ‘Ēngari whakarongo ki te kai-a-te-ahi wahanui nei nā! He rite ia ki te rango whakahōhā.’

Whatu: ‘E Piri, kei te mau mahara tonu koe i tō tāua tūtakihanga? He aha taku tohu ki a koe? Me hoki atu tāua ki aua kōrero.’

Kaikawe: I waenganui pō te wā. Katahi anō a Piri i puta mai i te whare kanikani. E hīkoi atu ana ia ki tōna kainga. Katahi ētahi tāne ka puta.

Tāne 1: ‘Ka hamaia koe e au!’

Piri: ‘He aha tāu! Ko wai koe?’

Tāne 1: ‘Ko au te rangatira o te wahine e rawekehia ana e koe. Nāu taku whāipo i raweke! Patua ia e hoa mā!’

Kaikawe: Ka whātōtō mai ngā tāne nā. Katahi i taua wā anō, ka kanapa te uira, ā, ka puta kēhua mai a Te Whatu. Ka patōhia e ia te papa ki tana tiripou. Ka tū toka noa iho ngā wheiwheinga. Ka titiro a Piri, anō nei he pereti kai te rahi ō ōna karu.

Piri: ‘He… he… aha…!? Tāma! Ko wai…!’

Whatu: ‘E pīrangi ana koe kia awhinatia koe?’

Kaikawe: Ka rūrū te māhunga o Piri i tana whakaparautanga.

Whatu: ‘Kei a koe tēna!’

Kaikawe: Ka whio te kuia. Ka rewa anō ngā tāne ki te pakanga. Ka kurua a Piri. Ka whakatokahia anō e Te Whatu ngā tāne rā.

Whatu: ‘Te āhua nei, e patua ana koe! Me awhina au i a koe?’

Kaikawe: Kāre a Piri i te mōhio ki hea ko runga. Ki a ia ake, e wawata ana ia. Ka whai ora anō ngā tāne nā, ā, ka tīmata rātou ki te hamahama haere i a ia.

Tāne 1: ‘Whakatūria ia! Puritia ōna ringa. Māku tōu kanohi pūrotu e whakatika kia rite ki tō te makimaki.’

Kaikawe: Katahi a Te Whatu ka uru. He rite ki te uira te rere o tana tiripou. Ka hiko, ka ura, ka kōwhā haere. Ka hinga i a ia ngā tāne. Ka huri atu ia ki a Piri.

Whatu: ‘E tama! He moumou noa iho tōu nui me tōu kaha, pēnā ko te riri poka noa tōu rangatira.’

Kaikawe: Nō te ānini, kua tīrehe a Piri. Warea atu ia e te moe nui e te moe roa e te moemoea.

Tūrei: ‘Piri uaua nui Piri roro kōtero. (Ngākau pukuriri kai mā te iro.)’

Kaikawe: E mahi rākau tonu ana ngā tamariki. E werowero ana a Tūrei i a Piri. Tata poupou ana te auahi i ngā taringa o Piri.

Whatu: ‘Whakahurihia tōu riri hei ihi kē e tama. Mā te ihi koe e whakaeke ki runga i te mura o te ahi.’

Kaikawe: Ka whai a Piri i ngā tohu a te kuia. Ka wera tana manawa, ka rewa te toto.

Piri: ‘Iahaha!’

Kaikawe: Ka uru a Piri. Kāre te rau o tana rākau e kitea. Ka rere whakamuri a Tūrei. Katahi, paoa! Ka auē a Tūrei.

Whatu: ‘Ana! Kua oti i a koe. Ko te taonga kei a koe ko te ihi a Tūmatauenga. Pupuritia!’

Kaikawe: Ka noho mai ngā tamariki.

Whatu: ‘He nui ngā mana kei a Te Rangi Kaupapa. Ko tētahi, nā Whiro i hoatu. Nāna te Tatau-o-te-Pō i whakatūwhera.’

Manawa Taki

Huraina ko te tipua! Huraina ko te tawhito! Huraina ko te Tatau-o-te-pō! Uruurua te tai o te pō he maikiroa Uru parangēki mākihoi ie ie!

Whatu: ‘Ka mutu te takahi a Te Rangi Kaupapa i a Tāwhirimātea, ka tahuri atu ia ki te atua o te mate, ki a Whiro-te-manatū. Ka whakaae a Whiro kia huakina te tatau-o-te-pō. Koina te kūwaha i waenga i te pō me te ao.’

Whiro: ‘Ki a koe taku rākau tapu nei. Māna ka tūwhera te tatau.’

Karakia

Ko te tatau nei nō wai, nō Whiro! Ko te tatau nei nō hea, nō te pō! Ko te tatau nei, ko te Tatau-o-te-pō! Ururua te tini o Maiki nui, Maiki roa, Maiki kahukahu e!

Whatu: ‘Ka takia e te tohunga āna karakia. Ka tīmata te rākau ki te hurihuri haere. Ka puta he āwhio. Mai i roto i tana whatu he ātarangi ka puta. Ka whai māhunga, ka whai tīnana. Ka mau te wehi! Kua hou mai ki te ao mārama, ngā uri kaikiko a Whiro.’

TRK: ‘Uru mai e aku mōkai, uru mai ki te ao mārama. Uru mai ki roto i a Te Rangi Kaupapa.’

Whiro: ‘Ko Kahukahu tēnei, te taipō moepapa.’ (tōna reo) ‘Ko Kumi Waenui me Kumi Panerua ēnei nō te ao mokoweri.’ (ō rāua reo) ‘Ko Tūoro tēnei te tipuna o ngā toke.’ (tōna reo) ‘Ko ēnei nā, ko te hunga parangēki. Mā rātou koe e tautoko. Manaakitia rātou.’

Kaikawe: Toutou ana ngā mahunga o ngā tamariki. Katahi te pōtiki ka mea atu.

Tūrei: ‘Me pēhea e tāea ai e tātou te hunga kai tangata rā? Ka mate kino kē mātou.’

Whatu: ‘Aē! Ki te tū takitahi koutou ka mate. Ēngari kei a koutou katoa he taonga rangatira. Ko tā Piri ko te ihi a Tūmatauenga. He aha rā tāu e Waitohu? Nehu? Tūrei? Nāku tonu i whakamārama i te wā tātou i tūtaki ai. Tēnā, me hoki tātou ki aua kōrero.’

Kaikawe: Ko te takiwā he whanga kei te hiku o te ika. E kaukau tahi ana a Waitohu rāua ko tana mōkai, he aihe, ko Pahu te ingoa. E toia ana a Waitohu e te aihe ki tētahi waka hī ika e mahi pūhoro ana.

Waitohu: ‘Kia tere Pahu! Kua tīmata rātou ki te kume ake i tō rātou kūpenga. Kia horo!’

Kaikawe: Ko tā rāua kaupapa he whakararu i ngā mahi a te waka hī, he tapahi i tana kūpenga kia wātea ai ngā ika kua mau nei.

Waitohu: ‘Nā, kua tata rawa tāua. Tēnā, e ruku.’

Kaikawe: Ka ruku tahi rāua. Pau ana te kūpenga i ngā ika. Mamae ana ngā taringa o Waitohu i ō rātou auē. Ka tere tana tapahi haere i te kūpenga. Ka ripia, ka haea. Ka muia rāua ko Pahu e ngā ika e makere mai ana i te pūare o te kūpenga. Ka rewa ake rāua ki te momi hau.

Tangata 1: ‘Ána! Ko te aihe nā! Patua ia! Pūhia!’

Kaikawe: E whakatakariri ana ngā kaimahi ika. Kua kite rātou i a Pahu e raweke ana i tō rātou kūpenga. E waimarie ana a Waitohu, kāre ia i kitea. Mā runga waka kōpana ngā tāngata rā.

Tangata 1: ‘Pūhia te aihe! Kaua e tuku kia wātea!’

Kaikawe: Ka pakē mai he pū.

Waitohu: ‘E ruku! E ruku! Kei pūhia tāua!’

Kaikawe: Ka ruku rāua. Ēngari, nō te tere rawa o Pahu, ka taka atu a Waitohu. Ka ngaro atu a Pahu. Katahi mai i te pōuri o te hohonu o te wai, ka tere mai he ika he rite hoki ki te pounamu te āhua. Ko te mea mutunga ake e mau maharatia ana e Waitohu, e pupurihia ana, e kawea ana ia, ā, hemo atu ia.

Kaikawe: Kei uta kei tatahi a Waitohu rāua ko Te Whatu e noho kōrero tahi ana. Kāre te kōtiro e whakapono ana, kei te ora tonu ia.

Waitohu: ‘Ēngari nā wai au i mau, i whakaora? Nāu tonu?’

Whatu: ‘Aē!’

Waitohu: ‘Ēngari, pēhea…?’

Whatu: ‘Nā māua ko tāu mōkai nā!’

Kaikawe: Ka kekekeke mai te reo o Pahu. Ka whakarongo atu a Waitohu.

Waitohu: ‘Kei te rangirua ōna kōrero. Mea mai ia he uri tata kē koe ki a ia.’

Kaikawe: Ka kata a Te Whatu. Ka kī atu…

Whatu: ‘Tāna kē i kī mai ai, he tuahine au nōna!’

Kaikawe: Ohorere kau ana a Waitohu. Katahi te kapa ka taka.

Waitohu: ‘E mārama ana koe ki tōna reo?’

Kaikawe: Ka kata anō a Te Whatu.

Waitohu: ‘Tēnā, ko wai koe? Nō konei koe?’

Whatu: ‘Ā, me pēnei taku whakautu! He rite koe ki te wai. He ngātahi kōrua ko Tangaroa. Nā ēnei taonga nui ōu, i tae mai ai au. Tēnā koe e hine, ko taku ingoa ko Te Whatu.’

Te Whatu: ‘Nā, ko te taonga kei a Piri, ko te ihi a Tūmatauenga, ko tā Waitohu, ko te ngākau māhaki a Tangaroa, tēnā, he aha tāu Nehu? Kei te mau tonu koe?’

Nehu: (e whiowhio ana) ‘Haere mai!’ (e kihikihi haere ana — he karanga i ngā kererū) ‘Rere mai ki raro nei. Rere mai!’

Kaikawe: Kei rō ngāhere a Nehu, kei te Urewera. He kaimahi rākau ia. I tēnei wā e whakarata ana ia i ngā manu. Tau ana te ngāhere. Tau tahi ana a Nehu. Katahi…

Ka ohorere ngā manu. Ko te manu e patipatia ana e Nehu, he kererū, kua puhia. Ka huna a Nehu. Ka tiaki. Kāre e roa he kuri ka puta. I muri mai e whai ana ngā tāne e rua. Ka tīkina te manu, ka purua ki roto i tētahi pēke. E kī ana i te kererū te pēke. Ka pā te riri ki a Nehu. Nō te huringa atu o ngā tokorua, ka tū ia, kotahi tana oma atu ki te rutu i ā rāua. Ka rongo mai te kuri i a ia, ka auau. Tere hoki te huri mai o ngā tāne nā. E tū ana te pū o tētahi. Ka pakō mai. Ka hinga a Nehu. E wera kino ana tana kūhā katau. Kua pūhia ia. Ka oma whīore hume atu ngā tāne nā. Ā, ka horoa a Nehu e te pō tangotango.

Piri: ‘Katahi i aha rātia…’

Kaikawe: Ka āta rūrū te māhunga o Nehu.

Nehu: ‘E aua! I a au e tapapa ana, i moemoea au mō tētahi manu kaitā. Nāna i tango te kariri mai i tōku kūhā…’

Whatu: ‘He tika! Ko te manu i kite nei koe, ko tōu kaitiaki tērā. Nānā koe i whakaora. Kei a koe te mana a Tāne.’

Tūrei: ‘E! Kāti te rūkahu nei! He puruhēti noa iho tēnei kaupapa. Mau tonu au ki taku kōrero, ka tino mate rawa atu tātou i te tohunga whakawehi rā. Kāre au e uru!’

KAUPAPA KŌRERO 3

Kaikawe: Kua whakaaturia e te kuia a Te Whatu ngā taonga rangatira a tēnā a tēnā o āna tamariki toa rā ēngari ko tō te pōtiki a Tūrei. Kāre te tamaiti nei e pīrangi ki te uru ki te karo i te tohunga mākutu a Te Rangi Kaupapa.

Tūrei: ‘Kei te tinihanga rawatia tātou e hoa mā. Kaua e whakarongo ki te kuia nā. E matakite ana au, ka hinga katoa tātou i a Te Rangi Kaupapa. Kāre ia e taea e tātou.’

Whatu: ‘E Tūrei, kia mau koe. Kia hoki tāua ki tō tāua tūtakihanga, ki reira tiki atu ai i ngā kaupapa e tika ana māu. Tēnā e hoki tāua!’

Kaikawe: Ko Tāmaki Makaurau te wāhi. Kei te tiriti matua i te pito tonu o te taone te kaupapa. Ka puta i tētahi ara tuarongo a Tūrei. Ka whai ia i tētahi wahine e mau pāhi ana. Katahi, i roto i te kemo kotahi o te karu, ka naoa e ia te pāhi rā, ka hutia, ka mau, ka oma horohoro atu. Ka hamama te waha o te wahine.

Wahine: ‘Awhina mai! Awhina mai! Kua whānakotia taku pāhi e te nanakia rā.’

Kaikawe: Ēngari, nō te tere rawa o Tūrei, kua kore tētahi e pā ki a ia. Ka katakata ia, ka ngaro atu, anō nei te hau.

Heoi anō, poto noa iho tana kata. Ka tīoro mai te reo patu taringa o tētahi waka pirihimana.

Kaikawe: Ka peka atu a Tūrei ki roto o tētahi wharenui hokohoko. Ka haere tika ia ki ngā wharepaku. Ka tangoa tōna pōraka, ka whakarerea, ka kuhuna he pōtae mai i tana pūkoro. Ā, kua rerekē noa atu tana āhua. Ka tirotirohia te pāhi i whānakohia, ka tatauria ngā moni. Neke atu i te tahi rau tāra. Ka ngete te waha. Katahi te kūaha o te wharepaku ka ngehi mai…

Pūru 1: ‘Āna hoki koe! Whakaaro anō māua ka kotahi tōu haere mai ki konei huna ai.’

Kaikawe: Ka kōwhete te puku o Tūrei. Ko ngā tāngata e rua kua hou mai nei, nō tētahi rōpu tamariki nanakia kē.

Pūru 1: ‘Homai ngā moni!’

Tūrei: ‘Pēnā kei a koe ngā raho!’ Haramai ki te tango!

Kaikawe: Ka uru ngā tama rā. Ēngari, ka niwha haere a Tūrei rite tonu ki te hau. Ka tikina e ia i te koko o te ruma he tahitahi hei rākau mōna. Anana! Ko te mea mutunga ake i kitea e ngā pūru tukituki rā he kāhui whetū e huri haere ana i roto i ō rāua mahunga. Ēngari kāore anō kia mutu ngā pōrearea. I tana putanga i te wharepaku, i reira ngā pirihimana e haere mai ana.

Pirihimana: ‘Ana ia. Whaia! Kia tere! Kia horo!’

Kaikawe: Ka oma atu anō te kātuaarehe rā. E whakatata haere mai ana ngā pirihimana. Kei mua hoki i a ia ētahi tāngata e tū taiepa ana. Katahi… ka kanapa mai he hiko kōwhā… ka mate te mahunga o Tūrei i te mamae nui. Ka hinga ia. Moe atu.

Kaikawe: Te ohongā ake o Tūrei, i roto ia i tōna whārau, ko Te Whatu i tana taha e noho ana.

Whatu: ‘Āna e tama! Nāku koe i kapo mai i ngā ringa o ngā pirihimana. Kia mōhio koe, he taonga kei a koe… ko te rere o te hau… kei a koe te tū a Tāwhirimātea…’

Kaikawe: E kōrero tahi tonu ana ngā tamariki. Ka mea atu a Te Whatu…

Whatu: ‘Mā te kaupapa tātou e kawe. Nā reira ki a koe e te pōtiki, tukuna mā Tāwhirimatea koe e kawe. Nā, he aha tāu whakatau?’

Kaikawe: E tangi ana a Tūrei. Ka tungoutungou te mahunga.

Tūrei: ‘Ka uru au! Mā Tāwhiri au e taki.’

Kaikawe: I roto i ngā rā i muri iho mai, ka kite a Te Whatu e manawanui ana ngā tamariki. Kua tika hoki tā rātou raranga haere i tō rātou whāriki. Kua tau hoki te ngākau o te pōtiki. Nā reira i tikina atu anō ai e ia ngā kōrero mō Te Rangi Kaupapa.

Whatu: ‘Ko te nuinga o ngā pūhutihuti o te ao, nā Te Rangi Kaupapa tonu. I tukuna e ia āna weriweri nā Whiro ki te patu i te ao.’

TRK: ‘Haere e Kahukahu! Māu te tangata e whakamatakū.’

Kahukahu: ‘Māku rātou…!’

Whatu: ‘Ko te Kahukahu e kōrerohia nei, he whakamoepapa tana mahi. Ka uru te weri nei ki roto i ngā moemoea o te tangata, ka whakaroria te tangata, whakapōrangi rawa atu.’

TRK: ‘E pēhea ana koutou e ngā parangēki?’ (ko te reo parangēki) ‘Mā koutou te tangata e whakararu nē rā!’

Whatu: ‘Nā ngā weti nei i tīmata ai ngā kōrero mō ngā momo taipō, ngā anuhea, ngā hunga weriweri katoa o te ao.’

Parangēki: ‘Patua te tangata! Patua! Patua!’

Whatu: ‘Muri iho mai, i kite a Te Rangi Kaupapa i ngā mahi hangarau a te tangata. Nō mai rā anō, he kaha te tangata ki te hanga i ngā taputapu mō te awhina i a ia, mō te whakamāmā i tāna mahi, mō te whakatere ake rānei. Nā reira he kakano i tō ai i roto i a Te Rangi Kaupapa.’

TRK: ‘Me whakawhiu e au i a rātou ki te hanga i ngā taputapu patu kino. Mā rātou tonu rātou e patu!’

Whatu: ‘Nā reira, nō wai ake te reo kōhimu kia hangaia e te tangata ngā pōma, ngā pū, ngā hotahota me ngā ngirangira. Ā, nā Te Rangi Kaupapa.’

TRK: ‘Iahaha! Pakangahia te pakanga kia mate atu koutou. Kia kapi katoa te whenua i ō koutou mate, kia kapi katoa te rangi i te auahi pū… kia toe ko au anahe!’

Whatu: ‘Nā, i a ia e whakawhiu ana i te tangata, ka puta he āhua hou kē. Nō te kaha o ngā tāngata ki te whai i ngā kaupapa hangarau, kua tīmata rātou ki te patupatu i te ao. Ko wai i patua tuatahitia? Ā, ko ngā tamariki a Ranginui rāua ko Papatūānuku.’

TRK: ‘E hika! Kei te oti kē i te tangata taku kaupapa. A, tēnā, poroa a Tāne kia hinga katoa.’

TRK: ‘Patua āna uri. Koraratia atu ngā manu.’

Whatu: ‘Ka kite a Te Rangi Kaupapa i ngā wheketere mahi a te tangata ka mea atu…’

TRK: ‘Tukuna ngā parapara ki te wai. Kia pango te wai. Kia paru. Kia poihanatia ngā uri a Tangaroa.’

Whatu: ‘Ka kite ia i ngā tini waka, ka hongi ia i te haukino e poupou mai ana.’

TRK: ‘Nā! Patua ngā hau a Tāwhirimātea. Poihanatia ia, kia wairangi tonu ia.’

Whatu: ‘Nō konei i tino kite ai te tohunga nei i tana kaupapa. Mā ngā hangarau a te tangata e patu ai ngā atua, a Papa, a Rangi, ā, te ao katoa!’

Te Ngūhā a Rangi Kaupapa

E ngūhā aha e ngūhā Ngāngāngā ngirangira aku hotahota Whiua ki te rangi, whiua ki te papa! Takahia ki raro! Turakina ki raro! Kia hinga! Kia mate! Hei kai mā te iro! Iahaha!

Whatu: ‘Ana a Te Rangi Kaupapa! Nāna ngā kino katoa o te ao!’

Piri: ‘(Whio) Tahi noa iho taku pātai e kui, e kaha ana mātou ki te whakapiro i a ia?’

Whatu: ‘Aē! E whakapono ana au!’

Piri: ‘Tēnā, me pēhea?’

Whatu: ‘Nā Tāwhirimātea he tikanga i whakatau.’

He Taki

Whakawaerengatia mai te ara matua ki a koe e Tāne-te-tokorangi Whakawhiritia mai te ara rewa ki a koe e Tāwhirimātea Whakamarinotia mai te ara pari ki a koe e Tangaroa Kia waerea e!

Whatu: ‘I roto i ngā rau tau e mahi tūkino ana a Te Rangi Kaupapa, e mātakina ana ia e Tāwhirimātea. I te raweketangatia a Rangi Kaupapa ki ngā hangarau a te tangata, ka kite a Tāwhiri, kua tukuna e ia he taniwha. Ka whakahuia ōna tuākana, ka whakamāramahia te mate nei. Ka nui tā rātou pukuriri, katahi he tikanga nā Tāwhiri anō, ka whakatauria.’

Tāwhiri: ‘Me kimi rawa e tātou he tāngata, mā rātou te tohunga mākutu rā e karo. Me hoatu hoki ki a rātou he mana nui kia tāea e rātou te tohunga rā.’

Whatu: ‘Ka whakaae ngā atua. Ka hangaia e rātou he taonga e mau nei te mauri o ngā atua. He pounamu te taonga nei. Ko tana āhua he mata tā moko. Ko ngā tā o te rae nō Tāne Mahuta; tō te pāpāringa katau nō Tāwhiri-o-te-hau; tō te maui nō Tangaroa-o-te-wai; tō te kauwae nō Tūmatauenga-o-te-ihi. Ā, ka wāhia te taonga nā kia whā ngā wāhanga; kei ia wāhanga e mau nei te moko a tētahi o aua atua tokowhā. Ia wāhanga ka purua ki roto i tētahi kōhatu noa, mau ai, huna ai. Ko ngā kōhatu e whā nei, ka waihotia ki roto i te whare wānanga o ngā atua, ko Wharekura.’

Tāwhiri: ‘Ko te kaupapa mā te tangata, he whakahono i ngā wāhanga nei. Ki te tika, ka riro i a ia te mana nui o ngā atua. Ka tukuna e au ko te reo whatitiri, te uira me aku hau tākirikiri.’

Tāne: ‘Ka hoatu e au ngā mana o te wao-tū.’

Tangaroa: ‘Māku e tuku te mana o te wai.’

Tū: ‘Ki a au te mura o te ahi. Māku te werawera o te manawa.’

Tāne: ‘Me pēhea e kite ata ai ngā tāngata e tika ana mā rātou ngā mana nui nei, kei rite rātou ki a Te Rangi Kaupapa, ā, ka tahuri mai ki te ngau i a tātou?’

Tangaroa: ‘Mā te whakataetae rā anō ka kitea ai ngā toa tika.’

Tū: ‘Aē! Ko te taumata tuatahi māku, mā Tūmatauenga e whakarite. He whawhai te mahi.’

Tāwhiri: ‘Ko te taumata tuarua, māku tonu, mā Tāwhirimatea e whakarite. He matakite te mahi, kia kitea ai ko wai mā e aro mai ana ki tō tātou hā.’

Atua: ‘Tapaina ngā toa takitini nei, hei Poutiriao, he atua, he tipua, he tawhito — mā rātou te ao e karo — iahaha!’

Tūrei: ‘Chā! Ka rite tātou ki ngā atua. Ka mau te wehi. Māku te mana a Tāwhiri.’

Piri: ‘Tika hoki! Kei a koe te haunui.’

Wai: ‘Me tērā o ngā hau kino, ko te hau-nga!’

Whatu: ‘Hā! E mau kope tonu ana koutou, kua pīrangi kē koutou i te tarau roa. E rua ngā whakataetae kua whakatūria kētia, kāore anō he toa kia kitea. Nā Te Rangi Kaupapa ngā toa awhero i patu.’

Whatu: ‘I tukuna e Rangi Kaupapa tana weriweri a Kahukahu ki te patu i ngā toa awhero.’

Kahukahu: ‘Haere mai ki a au…’

Toa: ‘(e tīwaha ana) Āāā!’

Whatu: ‘Nā Kahukahu rātou i whakapōrangi. Nā te pōrangi tonu rātou i mate ai. Rātou katoa i mate kuri noa iho. Ana e hoa mā, koinei tā koutou e hiahia ana? Me mau koutou ki taku kupu, ka rongo a Rangi Kaupapa mō koutou, ka tuku anō ia i a Kahukahu ki te whaiwhai i a koutou. E kore rawa te weriweri rā e mutu kia mate katoa rā anō koutou!’

KAUPAPA KŌRERO 4

Kaikawe: Ko te Puku-o-te-Ika te wāhi. Kei ngā kāhui maunga nekeneke te kaupapa. I roto i te kōpu o Tongariro maunga kua hangaia e te tohunga mākutu a Te Rangi Kaupapa tana pā kūwatawata. E mahi ana ia.

TRK: ‘Pōkokohua! He aha rā te mate! Kua oti i a au ngā whakamātau! Kua tika katoa ngā tohu! Ēngari, kei te hē tonu rā te kaupapa! He aha te mate!’

Kaikawe: E mahi pūrua ana a Te Rangi Kaupapa i ngā weriweri a Whiro. Ko tana kaupapa he hanga i ētahi tū anuanu hou. Kua whakahonotia e ia te mokoweri rā a Kumi Panerua rāua ko Kahukahu, te taipō whakamoepapa. Kāre tonu kia tika te whakahono. Ka mahia anō e te rūnuku rā.

TRK: ‘Tēnā! Kia ora mai koe e te weriweri!’

Kaikawe: E rua ngā mahunga o te mokoweri rā. He waha nunui o ia mahunga. Ko te tikanga, ka tūwhera ana te waha, ka puta he kēhua whakamataku.

TRK: ‘Huakina! Huakina ōu waha! Aē! Pēnā tonu! Kia kaha! Kia kaha!’

Kaikawe: Ka tūwhera mai ngā waha o te anuanu.

TRK: ‘Kia puta mai ngā kēhua! Kei hea kōrua! Rere mai kōrua ki te whakawehi i te tangata. Kia kaha! Kia kaha…’

Kaikawe: He tokopūaha noa iho te mahi a te anuanu.

TRK: ‘Hā! He aha tēnā! Koinā! Kāre ō take! Whakamā katoa au i a koe…’

Kaikawe: Hutihutia e Te Rangi Kaupapa ōna makawe. Kāre tonu i te tika āna whakamātau pūrua.

TRK: ‘Pōkokohua! Ēngari kāre au e tuku! E kino tonu ana te mamae i roto i a au nā te mahi tūkino o te tangata i a au. Nā rātou au i whakarite ki te weri, ki te anu, ki te Kumi tonu, iahaha!’

Kaikawe: Kua whakarerea e tōna iwi a Te Ringa Tohu; koia te ingoa tūturu o Te Rangi Kaupapa. Kua pāngia te koroua nei e tētahi mate kino, nā te mate nei tana kiri i kai. Nō te weriweri o tana āhua i panaia ai ia. Ki tōna iwi, he Kumi ia, he taniwha patu kino i te tangata.

TRT: ‘Ko tā rātou e whakarite nei, ko tāku e whakatutukia! Ka rite au ki te Kumi.’

Kaikawe: E tū tata ana ki te kainga o tōna iwi he maunga. I runga i te maunga he ana. I roto i te ana he weri. Ko te weri nei he kumi tūturu. Ka patua te Kumi rā e Te Ringa Tohu, ka tū kē ko ia hei kumi. Ka tīmata ia ki te patu i ngā tāngata hei kai māna.

TRT: ‘Kua whakataniwhahia au e koutou, mā te kiko ka ea!’

Kaikawe: Kei mua a Te Rangi Kaupapa i āna taputapu rorohiko. He tohunga ia ki te whakahaere i ngā momo hangarau nei. Ko tana tino tohungatanga, ko ngā mahi pūrua, mahi whawhe ira, mahi hanga rorohiko. Ka mea atu ia ki āna anuanu…

TRT: ‘Kua kite au i taku kaupapa e hoa mā! Ka hangaia e au he iwi atua kē; ko te tīnana nō te tangata, ko te roro nō te rorohiko. Ka whakaurua hoki ko tā koutou kaha, nē rā e aku mōkai… pai noa iho tēnā ki a koe… mmm… tōu ataahua hoki!’

Kaikawe: I te wā e whiri ana a Te Rangi Kaupapa tana kaupapa hou, e karakia ana te kuia kai hautū i ngā tamariki a Te Whatu.

Karakia

Tāne-te-tīmatatanga, Tāne-te-kunenga, Tāne-te-taketake Tēnei au tō pia, tō ākona, tō tauira E hōkai ake nei i roto i a koe e Rua Ko Rua-i-te-pupuke, Rua-i-te-pūkenga, Rua-i-te-horahora e!

Kaikawe: E karakia ana ia kia puta mai tana āhua me tana mana tūturu, ā, ko te mana o te hunga mareikura. He mareikura kē te kuia nei. Ngāwari noa iho te taka mai o āna kupu karakia. Kāre e roa ka tīmata tana tīnana ki te huri. Ko tana tuarā ka tū tika haere, ko āna waewae ka roa haere atu, ko te tae o tana kiri ka huri ki te tae kākāriki. Katahi, he paku pūoro ka rangona… he tapuwae tangata.

Tere tonu te tū atu a Te Whatu. He tere atu ia i te kanapa o te uira. Ka hiko atu ia ki te tatau o tōna whārau, ka mau te tangata kei reira e huna ana. E ura ana ōna whatu kemo-kore.

Tūrei: ‘Aiii! Taihoa! Taihoa ake! Ko au noa iho tēnei. Ko Tūrei. Kei te kimi au i a Te Whatu…!’

Whatu: ‘Kua kimi koe! Ko au tēnei!’

Kaikawe: Toutou ana te waha o Tūrei me he ika e mate hau ana.

Tūrei: ‘Ēngari he rite koe ki te pounamu.’

Kaikawe: Ka karakia anō a Te Whatu, ā, ka huri anō tana āhua ki tō te kuia.

Whatu: ‘Wīare! Tōu mahi tūtei rā! Whakawhāitia ō tuākana. Māku e whakamārama.’

Whatu: ‘Ka mutu te hanga i te taonga tapu a ngā atua, ka puta i a Tāne he pātai…’

Tāne: ‘E Tāwhiri mā wai ngā kōhatu nei e tiaki, kei rawekehia?’

Tāwhiri: ‘Mā ngā mareikura. Kua roa rātou e noho ana i roto i te ao o te rangi, i waenga i a tātou. Kāre te iwi rā e raweke i ngā kōhatu.’

Whatu: ‘Ka karangahia tō mātou kaumātua!’

Tāwhiri: ‘Ki a koutou tēnei mahi e Manomano.’

Mano: ‘Aē! Mā mātou e tiaki.’

Whatu: ‘Ko ētahi o mātou i tukuna e ngā atua ki ngā tōpito katoa o tō koutou ao ki te whakawhāiti i ngā toa rangatira. E rua taima mātou i puta, e rua ngā whakataetae Poutiriao, ēngari kāore tonu he kāhui toa i kitea. Nā reira au i karangahia e Tāwhirimātea.’

Tāwhiri: ‘Kua raru tātou. Nā Te Rangi Kaupapa ngā tino toa awhero i patu. Nā reira tōu kaupapa e Te Whatu. Me haere koe ki te kimi i ngā tāngata e tika ana. Kaua e whāki atu ki tētahi mō tōu kaupapa, kei puta poka noa te kōrero, ā, kei riro koutou.’

Whatu: ‘I tohungia mai e te atua rā, ō koutou nā āhua ake. Nā, i tae mai au.’

Kaikawe: Ka tū a Te Whatu. Ka tangoa tana kaitaka, ka mea atu.

Whatu: ‘Tēnei au e tū atu nei, ko Te Whatu-manea-o-te-kura taku ingoa. I whānau mai ai au i te rewanga tuawhā o Rongomai-te-ngāngana ki te rangi. Rima mano tau taku pakeke. He mareikura au. He ora mutunga-kore hoki!’

Kaikawe: Ka tū te ringa o Te Whatu. Ka kōwhā atu he uira. Me te rere haere o ōna kupu, ka huri tana āhua ki tō te mareikura. He tangata pounamu kē ia.

Whatu: ‘E Wai, kia rite tōu mauri ki tō te ika. Kia kaha!’

Kaikawe: E whakapakaritia ana ngā pūkenga kōrero-a-hinengaro a ngā tamariki. Kei rō wai a Waitohu. Ko tana kaupapa, me whakarere mai ki a ia ngā ika. Hākorukoru ana tōna rae i te nui o tana mahi whakarite i tōna mauri ki tō te ika. Katahi…

Wai: ‘Kei te rere mai rātou! Kei te pāpā mai i aku waewae. Titiro! Titiro!’

Kaikawe: Karekare ana te wai i te tini o ngā ika kua mui mai.

Whatu: ‘Tino pai e hine! Tino pai! Nehu, ki a koe te rākau!’

Kaikawe: Ka tīmata a Nehu. Kāre e roa, ka tau mai ngā pīwaiwaka e rua. Ka kihikihi mai ō rāua reo. Ka noho a Nehu, kāore ōna kupu.

Whatu: ‘Tūrei, ki a koe!’

Tūrei: ‘Aē! Māmā noa iho!’

Kaikawe: Ka kopi ia i ōna karu. Hākoru tonu tōna rae.

Whatu: ‘Kia kaha!’

Kaikawe: Katahi, mai i muri, ka pakaru mai i a Piri he patero.

Piri: ‘Hūūwi! Kua oti i a koe e Tū! Āna te haunui e pū atu ana.’ (kata nui)

Kaikawe: Weriweri ana te titiro a Tūrei ki a Piri, ā, ka noho i te whakamā.

Whatu: ‘Ko te manu, ko te ika, te ngāngara, te rākau, te wai, te hau, ngā mea katoa o te ao nei, he tuakana ki a koe. Ko tā koutou kāwai, te kāwai tangata, ko te kāwai mutunga kia puta i a Tāne Matua. Ko tāu tū, ko te tū a te pōtiki. Ki te tika tā koutou tū, ka arohaina koutou e ō koutou pakeke nā.’

Kaikawe: Mō te roanga o taua wiki, ka whakapakaritia ngā pūkenga kōrero-a-hinengaro a ngā tamariki, kia tohunga rā anō rātou katoa ki te whakarata i ngā uri a Tāne, a Tāwhiri, a Tangaroa, a Tūmatauenga hoki. Katahi i tētahi pō ka mea atu a Te Whatu…

Whatu: ‘Kāre e tino tawhiti mai i konei, te kainga noho o Te Rangi Kaupapa.’

Kaikawe: Ka tata raoa katoa ngā tamariki.

Piri: ‘Nē rā! Kei hea rā hoki?’

Tūrei: ‘Kua kite kē koe!’

Whatu: ‘Ehara! Nā ngā atua i tohu mai. Kei te puku o te maunga hukarere e tū mai nā!’

Piri: ‘Kei te puku! Ēngari pēhea? Kāre ia e wera i te ahi tāmou?’

Whatu: ‘Kua rite te tangata nei ki te atua. Kāre ia e mate i te wera.’

Piri: ‘He aha te mate ki te haere ki te patu i a ia ināia-tonu-nei!’

Tūrei: ‘Aē! Me haere tātou! Kei te kaha tonu tātou!’

Whatu: ‘Āāā! Mā te hīkaka, koutou ka mate! Kia riro mai rā anō i a koutou ngā pūweru o ngā atua, katahi ka tika! I tēnei wā, hei parakuihi noa iho koutou māna!’

Tūrei: ‘Ehara! Ka pūkuhi kē i a mātou ōna niho rei, ā, ka whati!’

Whatu: ‘E Tūrei! Tahi noa iho te mea ka whati, kō te toki rā. He tamaiti whati toki kē koe!’

Kaikawe: Kua tū kē mai ki te rangi a Hine-marama. Ko te tikanga, e warea ana e te moe te hunga tamariki rā, katahi…

Tūrei: ‘Wai? Kei te moe koe! Wai! E oho!’

Kaikawe: Ko te tamaiti whati toki rā, a Tūrei, e kōhimu ana…

Wai: ‘Kei te oho tonu kē au! He aha tāu?’

Tūrei: ‘Me haere tāua ki te kainga o Rangi Kaupapa.’

Wai: ‘He aha?’

Tūrei: ‘Haere tāua ki te kite i a Rangi Kaupapa.’

Wai: ‘E! Tōu pōrangi hoki.’

Tūrei: ‘Ehara! Haere ki te titiro nohinohi noa iho!’

Wai: ‘Hā! Kāti tāu! Haere ki te moe!’

Tūrei: ‘Hā kē tāu! Meme!’

Kaikawe: Kāre te nanakia nei e moe. Nō tana rangonatanga i a Waitohu e ngongoro ana, ka tū, ka puta ki waho. Ka whakarite ia i a ia anō mō te rere-a-wairua ki te kainga o Rangi Kaupapa. Ka takia tana karakia, ā, ka tau.

Karakia a Tūrei

Takitakia ko te taki a Rongo Ko Rongo-tū, ko Rongo-tā, ko Rongo-taketake Ko te rongo a tipi, ko tipi nuku, ko tipi rangi Ko tipi tūhāhā e!

Kaikawe: I a ia e taki ana, ka āta pū mai he hau rongo, kā rewa wairua atu mā runga te hau nei a Tūrei. Ka rewa, ka rewa, ka rere atu ia mā runga i ngā awa, i ngā moana, ā, ka waniwani atu mā runga ngā puke, ngā tihi rawa.

Kaikawe: Kāre tonu e roa, ka tae-a-wairua a Tūrei, ki te take o Tongariro maunga. Ka rere huri rauna ia i te maunga rā, ka kite atu ia i tētahi ana i te taha, ā, ka heke ki te kuhu atu. Pōuriuri kē nei te ana. Ka āta rere tonu atu ia kia tae rawa ia ki tētahi rua areare. Whānui tonu, hohonu hoki te rua rā. Ka tū ia, ka whanga, ka āta whakarongo atu. Katahi he reo ka rū mai…

Tūoro: ‘Ā, kua tae mai koe… hahahahaha!’

Kaikawe: Nō te tino hopohopo rawa o tōna ngākau, ka tū toka noa iho a Tūrei, ko te waha e tūwhera ana ēngari he ngū te reo…

Tūoro: ‘Kuhu mai e tama…’

Kaikawe: Kei mua noa ake i a ia he anuanu e takoto mai ana. Ko Tūoro te ingoa. Ko te mahunga he nui atu i tētahi whare; ko ōna karu, anō nei te toto te whero, e rua ōna waha, e kikī ana i ngā rei niniho; ko te tīnana he rite ki tō te nekeneke. Ka tū anga tīraha mai te weri nei. Ka kōkiri whakamuri te mahunga, e whakarite ana ki te toro timo mai i a Tūrei. Ka tākiri mai, ā, ka tukia te tama nei. Ka hamama te waha o Tūoro… pupū mai ana te ware… ka toro mai anō ki a Tūrei.

KAUPAPA KŌRERO 5

Tūoro: ‘Kua tae mai koe…’

Kaikawe: Kua rere-a-wairua atu te pōtiki haututū a Tūrei ki te kōpu o Tongariro maunga, ki te pā kūwatawata o te tohunga rūnuku a Te Rangi Kaupapa, he nohinohi noa iho te mahi a te tamaiti.

Tūoro: ‘Kuhu mai koe e tama…’

Kaikawe: Ka tūtaki kanohi ki te kanohi a Tūrei ki a Tūoro, tētahi o ngā weriweri a te koroua whakatūkino rā. He pūtoko rahi tonu a Tūoro, kikī ana ōna waha e rua i ngā rei niniho. Ka tū te ūpoko māro o te anuanu rā ki te timo i a Tūrei…

Tūoro: ‘Nāū mai ki te waha o te mate…’

Kaikawe: Ka timo atu a Tūoro. Ka niwha atu a Tūrei, he rere whakamuri tana mahi. Ka timo anō te weri. Ka karo anō a Tūrei.

Tūrei: ‘Ha! Rite tonu koe ki te Kūmā Nui. He pōrorirori noa iho koe!’

Kaikawe: Ka pukuriri a Tūoro. Ka tākiri mai tāna hiku. Ka kurua a Tūrei. Ka hinga ia. Ka tūwhera ngā waha nunui o Tūoro. Ka hongi atu a Tūrei i tōna hā parakino… katahi

Whatu: ‘POU-POUA TE HĀ!’

Kaikawe: Ko te kuia a Te Whatu. Kua whai ia i a Tūrei.

Whatu: ‘TAKU POU HE IKA! TAKU IKA A NGĀHUE! POUA!’

Kaikawe: Pīataata ana te kiri pounamu o te kuia. E tū mataara ana ia. He patu pounamu kei tōna ringa. E kōwhā ana te hiko mai i te tīnana o te patu rā.

Whatu: ‘E RERE!’

Kaikawe: Ka rere tika tonu atu te ika pounamu rā. Ka haehae haere i te mahunga o Tūoro. Ka auē te waha o te weri. Ka tū tōna ūpoko ūnahinahi. Torotī ana te toto i ngā ripihanga a te ika pounamu. Ka amohia e Te Whatu a Tūrei. Ka mau anō i a ia tana patu, ā, ka ngaro atu rāua ki roto i te korowai o te pō.

Waitohu: ‘Ki a koe rā! Tōu mahi heahea hoki! I mea atu au ki a koe kia kaua koe e haere ki reira. Ēngari, kore kē nei koe e whakarongo. Koina tō mate. Nāu ka mate tātou.’

Kaikawe: Kua tae pai a Tūrei raua ko tana kuia ki tō rātou kainga. E haehaea ana a Tūrei e ōna tuākana.

Piri: ‘He aha rā! Kua ngū tōu waha. Kāore hoki ō tohe. Te wā tuatahi tēnā.’

Kaikawe: Ka tū a Piri ki te wehe atu. He matakawa rawa ia. Ka huri anō, ka mea atu.

Piri: ‘Ko te wāhi kāre koe e kite mai, e mate ana tōku ngākau i te mamae, nāu tonu. Ka pēhea rā hoki, pēnā kua mate atu koe. Ka riro māku koe e tangi!’

Kaikawe: Ka tīmata a Tūrei ki te tangi hotuhotu. Ka mea atu te matamua a Nehu.

Nehu: ‘Me tangi ka tika! Ka rongo koe i te mamae, ka rongo mātou i te mamae.’

Te Whatu: ‘Aē e tama! Mā Roimata, mā Hupe ka ea. Tū takitahi, ka hinga. Tū takitini, ka mau.’

Kaikawe: Ka arohā atu ngā tuākana ki tō rātou taina. Ka awhi rātou i a ia, ka hongi. Mā te wai turuturu te kino e tauwehe.

Te Whatu: ‘Aiii! Kāre hoki e kore, kua pā te rongo ki a Te Rangi Kaupapa mō koutou. Taku mōhio ka whaiwhai haere mai ia.’

Kaikawe: Kei te pā ahi tāmou o Te Rangi Kaupapa te kōrero. E whakamārama ana a Tūoro mō ngā tāngata i uru whānako ai ki roto i tō rātou kainga.

Tūoro: ‘Aē! Tokomaha noa atu rātou.’

Kaikawe: Arohā ana hoki te āhua o te weriweri rā.

TRK: ‘E kī rā, tokomaha rātou. Kāre mātou i rongo atu!’

Tūoro: ‘Ummm! Aua hoki!’

TRK: ‘He wahine pounamu hoki tētahi?’

Tūoro: ‘Ae! Rima mita hoki te teitei.’

TRK: ‘He mea rere tana patu pounamu?’

Tūoro: ‘Aē hoki! Nui atu i a koe te rahi! Patupatu haehaea a Tūoro! Mamae hoki!’

TRK: ‘Mmm! Kei te mōhio anō au, ko wai mā rātou! Ko te wahine he māreikura. Ko ngā tāngata rā he mōkai nāna. Tahi noa iho te mea kāre au e mārama, he poto kē ngā māreikura.’

Tūoro: ‘Aua! He iwi kē pea tēnei!’

TRK: ‘Kāti! Ka tukuna e au a Kahukahu ki te whai i a rātou.’

Tūoro: ‘Ooo tiohī e te pōhi! Patua rātou!’

Whatu: ‘Kaua e wareware taku tohu. Mahi takitahi ka mate, mahi whakamahitahi ka oti.’

Kaikawe: Ka katakata a Te Whatu, ka huri atu, ka haere. Kua eke āna tamariki ki te taumata akoranga tuarua. He mahitahi te tikanga. Ko tā rātou kaupapa he oma, tēkau kiromita te roa. Ko te mate, e kawe tahi ana rātou i tētahi tumu rākau nunui.

Nehu: ‘Nā! Hikitahi tātou. Toru, whā…’

Piri: ‘Tāma! Ka piko te tuarā i te taumaha!’

Waitohu: ‘Iii! Kiriweti! Kei te mau tonu ngā ngāngara me ngā parapara.’

Tūrei: ‘Nehu! Tīni taha tāua. Kei a au te pito taumaha!’

Nehu: ‘Aē! He tika! Tukuna e hoa mā!’

Piri: ‘Nāia-tonu-nei?’

Nehu: ‘Kao! Kao! Taihoa ake…’

Waitohu: ‘Kei te māreti atu ŌKU RINGA…’

Tūrei: ‘NEKE ATU! KEI TE TAKA…’

Piri: ‘Auē! TAKU KOROMATUA!’

Kaikawe: E noho ana a Piri! E miri ana ia tana mati waewae. Ka titiro haere ngā tamariki i a rātou anō, ka pakaru mai te kata.

Tūrei: ‘He aha te kōrero a te kuia rā rā! Waewae taumaha, he kiri māku!’

Kaikawe: Ka tū anō rātou.

Nehu: ‘Kua tika tātou? Nā… toru… whā…’

Waitohu: ‘Kua pai?’

Nehu: ‘Pai te waewae, poai?’

Piri: ‘Aē!’

Nehu: ‘Tūrei?’

Tūrei: ‘Aē!’

Nehu: ‘Nā! Haere tātou!’

Kaikawe: Tau ana te kawe haere a ngā tamariki i te rākau whakamahitahi a te kuia. Te potohanga a ō rātou ātarangi, ka whakatā rātou, ka paināina ki te rā. Kāre e roa, ko te reo katakata o te tamariki e kōrihi tahi ana ko ngā reo manu o te wao.

Piri: ‘Pai ana ngā mahi nei ki a koe e Wai?’

Waitohu: ‘Aē! Mahi pai! He uaua, ēngari he uaua pai tonu. Pēhea ki a koe?’

Piri: ‘Taua āhua anō! Tahi noa iho te mate ki a au… korekore ana he wāhine!’

Waitohu: ‘Hā! Tōu mahi hoki!’

Tūrei: ‘Wahine! Mō te aha hoki. Ehara tēnā i te mate, he pai kē!’

Piri: ‘Mā te wā, poai! Ka taka ō rāho, ka mārama koe!’

Tūrei: ‘Eh! He aha te tikanga o tēnā kōrero?’

Piri: ‘Huu! He tino tikanga hoki, ngā tīkanga o ngā pī me ngā manu…’

Nehu: ‘Piri…! Hei aha Tūrei! He kōrero teka noa iho! Me kaua a Piri e wareware, nāu nei te koi o tana taiaha i whakapūkuhi. Nē!’

Kaikawe: I oti pai i ngā tamariki tā rātou oma roa, oma whakamahitahi. E ngāhau ana rātou.

Tūrei: ‘Hei tama tū tama e Wai. Ka piro kē koe i a au.’

Piri: ‘Āta mātakina ia Wai. He tinihanga tana mahi!’

Tūrei: ‘Ehara! Uēuē!’

Wai: ‘Māku e tīmata!’

Wai/Tūrei: E hei tama tū tama, tama tū tama

Wai: ‘TŪ TAMA’

Tūrei: ‘TŪ TAMA’

Wai: ‘TŪ TAMA’

Tūrei: ‘TŪ T-A-M-A’

Wai/Tūrei: Tama tama tū tama, tama tū tama

Tūrei: ‘TŪ TAMA’

Wai: ‘TŪ TAMA’

Tūrei: ‘TŪ T-A-M-A… eh! Kāre ō take…’

Kaikawe: Katahi, i taua wā tonu, ka tū tōtika a Te Whatu, e pupuri ana ia i tana uma.

Te Whatu: ‘Aagh! Taku manawa!’

Kaikawe: Ka ohorere ngā tamariki. Ka tere tā rātou oma ki te pupuri i te ia.

Te Whatu: ‘Aagh! Te Tatau…’

Kaikawe: E peho ana ngā karu o Te Whatu. E wiri ana tana tū.

Te Whatu: ‘Kei te rongo au i te kunāwhea. E whakatūwherahia ana Te Tatau… Te Tatau o te Pō… aaagh!’

Karakia: TRK

Ko te tatau nei nō wai, nō Whiro! Ko te tatau nei nō hea, nō te pō! Ko te tatau nei, ko te Tatau-o-te-pō! Ururua te tini o Maiki nui, Maiki roa, Maiki kahukahu e!

TRK: ‘E karanga atu ana au ki a koe e Kahukahu. E īnoi atu nei au ki a koutou e ngā parangēki. E uru mai koutou ki te ao mārama!’

Kaikawe: Ko Te Rangi Kaupapa kei te whakatūwhera i te Tatau o te Pō. Ka putaputa mai a Kahukahu te taipō whakamoepapa me te tini me te mano o te hunga parangēki, te iwi mahi pūhutihuti.

Katahi a Whiro te manatū, nāna te tai o te pō, ka puta.

Whiro: ‘He whakatūpato e te tangata! Kua tū te ure a Tūmatauenga! Kei te haere whakaariki mai ngā atua!’

TRK: ‘Hā! Tahi noa iho te huhuti o taku kotiate, ka poroa!’

Whiro: ‘E kī rā! I whakatīrahatia a Tūoro e te mea kotahi noa iho…’

TRK: ‘Hā! Tūoro! Tōu mahi rūkahu hoki! Hei aha! I patua e au ngā toa āwhero i mua, māku hoki ēnei e whakatakahi ki raro, pēnei i te takahi i te iro!’

Whiro: ‘Kia tūpato! Nā Hūhū i hinga ai te Tōtara. Ēkene, ehara koe i te tangata tika ki te kawe i tēnei mahi…’

TRK: ‘Ko au tonu te tangata tika! Kāore e roa, ka riro i a au, i a tāua, te ao tangata!’

Whiro: ‘Whakatutukia! Whakatīnanahia! Kua roa rawa te kōrero…’

Wai āio, tau marino Me he papa pounamu Te korowai o Hine moana

Kaikawe: He rite ki tō te wai te reo o Waitohu. He whakarata i a Te Whatu tana mahi.

Nehu: ‘Kei te pēhea ia?’

Wai: ‘Kei te whai kaha haere.’

Nehu: ‘Ka ora ia?’

Te Whatu: ‘Hā! E tama! Ka tino ora tonu au! E mataku ana koe ka whakarerea koutou!’

Kaikawe: Ka noho mai te kuia. He menemene te waha. Ka piri mai ngā tamariki katoa.

Te Whatu: ‘Kei te tukuna mai e te tohunga āna anuanu. Ākuanei pea ka ae mai. E Piri, ko koe rā hei karu mō tātou i tēnei pō… ahakoa pēhea, kaua rawa koe e taka ki te moe!’

Kaikawe: He pō uriuri, he pō nakonako, he pō tangotango te pō nei. Tata weko ana te ahi. Au ana te moe a te tangata. E kōrero nanu ana a Piri, te tūtei, ki a ia anō.

Piri: ‘Kaua e moe, kaua e moe! Ahaha! Ko wai hoki tōu ingoa e hoa? Ko Piri te toa o te ao whutupāoro. Kua pāhi a Cullen i te pāora ki a Lomu. He tereina kē te tangata nei. Tukitukia noatia ngā tangata. Tahi noa iho te wheiwheinga e toe ana. Ko Piri whakatakariri! Ana! Paoa! Hika mā! Kua poroa a Lomu. Kua tiki a Piri i te pāora. Ka rere ki te maui, ka rere ki te katau. Ka whakatakahia a Cullen, ka karoa a Wilson, ka panaia atu a Randall, katahi te mīharo o te tangata nei, kua whiwhi whāinga… iahaha!’

Kaikawe: Auē! Ahakoa te tere o te rere o te waha, kāore te hinengaro i te whai. Ka warea atu e te moe a Piri.

Kaikawe: Ka tau a Kahukahu. He korotūangaanga te āhua o tōna kanohi. He pūare noa iho ōna pū karu. Anō nei te ihu poaka ōna ihu. Kei tōna kakī e tau awhi ana he kēhua. Ka āta mātaki te weti nei i a Piri. Ka rūrū te mahunga. Ka āta rere atu te kēhua, ka uru mā te taringa ki roto i a Piri.

Kaikawe: Rawe ana te moemoea a Piri. I runga kapua ia e pōtere ana. Kei mua i tōna aroaro he wahine ataahua e tū ana, e whakawai ana i a ia.

Wahine: ‘Piri… Piri… nāu ahau e Piri! Tikina te patu…’

Kaikawe: Ka tū a Piri, ka tīkina te patu pounamu a Te Whatu e iri ana i te rō o tōna whārau.

Wahine: ‘Piri… Patua te māreikura… patua… patua…’

Kaikawe: Ka uru a Piri ki roto i te whārau a Te Whatu.

Wahine: ‘Patua te māreikura… kurua…’

Kaikawe: Ka tū te ringa o Piri. Kikī ana tōna hinengaro i te āhua o te mata ataahua o tana kotiro… tōna reo mīere… ōna makawe anō te wai te rere… Ka heke te ringa mau patu ki te whakapiro i a Te Whatu.

KAUPAPA KŌRERO 6

Tūrei: ‘P-i-r-i!’

Tūrei: ‘E ara! E ara!’

Kaikawe: Kua whakakeretaotia a Piri e Kahukahu te weri whakamoepapa. Kua whakahaeretia ia ki te patu i te mareikura, te kuia takitaki, ko Te Whatu. Nō te hiamimi, kua oho te pōtiki ko Tūrei. Tana putanga atu ki waho kua kite ia i a Piri e uru ana ki roto i te whārau o te kuia. Ka rutu a Tūrei i tana tuakana, ka hutia mai te patu pounamu kei te ringa o Piri e mau ana.

Tūrei: ‘E oho! E ara!’

Kaikawe: I te hamamatanga o ngā reo ka maranga a Te Whatu. Ka tae mai ngā tuākana.

Whatu: ‘Whakaohotia ia! Pākia te mata!’

Kaikawe: Nō te pākitanga, ka puta he reo kīrea. Muri noa ake te kēhua ka whai. Ka rere atu ia ki waho.

Tūrei: ‘Iiii! Kite koe! Pēnā kē ana te āhua!’

Piri: ‘He aha? He aha? Kei te aha…? Nā wai taku mata i paki?’

Tūrei: ‘Kei te pai koe?’

Piri: ‘Ae! He aha ai?’

Tūrei: ‘Kāre koe e maumahara?’

Piri: ‘Te aha?’

Kaikawe: Rūrū noa te mahunga o Piri i ngā whakamārama. Katahi te ringa o Nehu, ka tū. Ka āta whakarongo atu ia.

Nehu: ‘Whakarongo atu! Whakarongo!’

Nehu: ‘He aha tērā?’

Kaikawe: Ka tū a Wai, ka puta ki waho ki te titiro. Katahi…

Wai: ‘(haparangi haruru tonu)’

Kaikawe: Ka oma rātou katoa ki waho… Tāma hoki! Ngaro ana te kupu! E tīraha ana a Waitohu. I āna taha he hakorea potopoto e huti haere ana i ōna makawe. Tētahi atu, he hūpekepeke haere i runga i tōna puku. Kei ōna waewae e rua anō e whakangāoko ana i a ia… kua tae mai te hunga parangēki.

Parangēki: ‘Ana rātou! Ana! Māku te mea poto. Aē! Te mea anuanu! Māku ōna karu pūkana! Māku te mea rite ki te kuri! Ka reka!’

Nehu: ‘Tahi rā te whakatoi!’

Kaikawe: Ka tuki-a-ūpokohia tētahi e Nehu. Ka papatahi te mata o tēnā.

Piri: ‘He kuri au! Ana! Kainga tēnā!’

Kaikawe: Ka meke atu a Piri. Ka auē tētahi.

Tūrei: ‘E kī! Pēnā ko au te mea anu, he aha rawa koe?’

Kaikawe: Ka whana atu a Tūrei. Ka rite tētahi ki te manu, ka rere. Omaoma tahi tonu mai ngā anuanu. Katahi he reo tīoro ka tū ki te rangi.

Kaikawe: E karapotia ana a Tūrei e ētahi. E kaha ana te komekome o ō rātou ngutu manu, pēnei i te tangata e kaikai ana. Ka tū roa rātou, katahi ka tūhā atu ki runga i te tamaiti rā. Hika mā! Kapi katoa a Tūrei i te ware. Ka māro. Ha! Kua kore ia e kaha ki te neke. Kua whakakōhatuhia ia!

Waitohu: ‘Kei te ora tonu ia?’

Piri: ‘Aua! Ēngari hatekēhi hoki te āhua o tōna kanohi. E auē ana!’

Whatu: ‘Kāti kōrua! He āhua hou tēnei! Kāre au i te mōhio pēhea te whakatika.’

Kaikawe: Kua tau te pūehu. I piro te hunga parangēki i patu. I te muitanga mai o te hunga rā, i tiki atu a Te Whatu i tētahi pūrama. Nā te whitinga atu o te māramatanga ki runga i a rātou, i memehātia rātou.

Nehu: ‘Hamahamatia kia wawāhi haere ai te kiri māro rā.’

Waitohu: ‘Mā te māramatanga anō pea?’

Kaikawe: Tino tū toka noa iho a Tūrei.

Waitohu: ‘Taihoa ake! Me tiki au te pūrama.’

Kaikawe: Nō te tūnga atu o Waitohu, ka tukia a Nehu. E inu wai ana ia. Ka rere atu te wai, paratiti atu ki runga i te waewae o Tūrei.

Piri: ‘Hei! Koutou mā! Titiro! Kei te nekeneke ōna mati waewae. Kua kore noa iho te kiri māro a kona.’

Waitohu: ‘Nā te wai hoki! Ringia te wai nā ki runga i a ia.’

Waitohu: ‘Wiii! Tino tika! Kei te memehā te kiri anuhe nei.’

Tūrei: ‘(Ruaki ana) Te kino! Rite tonu ki te ngaungau pirau te ware o ngā weri.’

Whatu: ‘E tama! Ngaro atu he anuhe, hoki mai he pēpē! Ko koe tēnā!’

TRK: ‘Nō wai kē atu rā te hē? Nōku!?’

Kahu: ‘Hara nōku! Nō kehua kē! Nō kēhua!’

Kaikawe: Kua tae kē atu ngā weri ki mua i te aroaro o tō rātou rangatira a Te Rangi Kaupapa. E wiwiri ana te tarau o tērā.

TRK: ‘Hei aha hoki ō takunga! Te tikanga ko koe te tino o aku mōkai! I whakarerea hoki e koe āu taina. Kāre ō take!’

Kaikawe: I taua wā tonu ake, ka tīoro mai te reo whakamataara o tana rorohiko. Ka ahu atu te koroua.

TRK: ‘He aha rā ināianei! Kāre e kore kua rori te roro o tēnei.’

Kaikawe: E tīramarama mai ana he pānui whakatūpato.

TRK: ‘(e pānui ana) Kua uru whānako mai tētahi. Kei te rawekehia ō kōnae. E kī hoki! Kua uru koremana mai.’

Kaikawe: Ka patopatoa e ia te papa pātuhi.

TRK: ‘Nō hea te tāhae rā!’

Kaikawe: Ka whakautua e te mihini te kōrero.

TRK: ‘Nō waho! Kore e tāea!’

TRK: ‘Tātaria te hononga!’

Kaikawe: Ka whakautua anō e te mihini.

TRK: ‘Nō Tāmaki! Kore kē nei!’

Kaikawe: Katahi te reo ake o te rorohiko ka pahū mai.

Rorohiko: ‘HE WHAKAURU POKA! HE WHAKAURU POKA! KUA HINGA NGĀ WAONGA! KUA URUA TE MANAWA! KIA ARA! KIA OHO! KIA MATAARA!’

Kaikawe: Katahi noa iho te kōrero o te koroua.

TRK: ‘Kahukahu! E ara!’

TRK: ‘He mahi anō māu! Tikina ngā tāngata kua uru poka mai ki roto i taku rorohiko. Kaua e hoki mai kia oti katoa rā anō!’

Kaikawe: Ka huri tika atu a Kahukahu, ka rere atu ki roto i te kerekeretanga o te pō.

Tutu: ‘Hei! Titiro ea! Kua uru au! Titiro i ngā kaupapa nei!’

Kutu: ‘He aha te tikanga!’

Tutu: ‘Te āhua nei, kei te mahi raweke ira!’

Kutu: ‘Kūru! Pirīmo! Ngā mahi pū rua!’

Kaikawe: Kei Tāmaki ngā haututū tokorua rā. Kei tētahi whare pūwhāwhā. He tohunga rorohiko rāua tahi. Nā rāua te pā wūwatawata o te rorohiko o Te Rangi Kaupapa i horo.

Tutu: ‘Mau te wehi! Titiro i te āhua o te weriweri rā!’

Kaikawe: He tangata rorohiko te mea e kōrerohia ana.

Kutu: ‘Taumaha hoki! Te tangata nāna tēnei mahi, he tino tohunga.’

Tutu: ‘Naaa! Pai kē koe! Kei a koe te roro!’

Kutu: ‘Whooaa! Tirohia tērā! Te mutunga mai o te hako weri!’

Kaikawe: E pūatahia mai i runga i te mata o te rorohiko, he whakaahua mō Kahukahu.

Tutu: ‘He aha tērā kei te kaki.’

Kaikawe: Ka kemo te karu o te kēhua e mau nei.

Kutu: ‘Ea! Kite koe i tērā! I neke anō!’

Tutu: ‘(Pukukata) Parae noatia ō roro e te tarukino ea!’

Kaikawe: Ka kemo anō te karu o te tipua. Ka ohorere ngā tama.

Kutu: ‘Nā! Nā! Kei te ora kē te mea nā!’

Kahu: ‘Ka tika!’

Kaikawe: Ka rewa mai i te whakaata rā a Kahukahu. Ka whakanuitia atu tana āhua. Ka tere i runga ake i te tokorua rā.

Kahu: ‘Hahaha! Pū!’

Kaikawe: Kāre ō rāua reo tīorooro i rangona.

Kaikawe: I te ohonga ake o ngā tama haututū, i whakawāwā haeretia rāua e Te Rangi Kaupapa. Nō te kitenga o te tohunga rūnuku he tino mōhio ngā kīore uru poka nei i ngā tū āhua katoa o te rorohiko, ka pīrangi ia i a rāua hei mōkai māna. Ka mea atu…

TRK: ‘He tino tohunga kōrua… e hiahia ana au kia awhina mai kōrua i a au…’

Tutu: ‘Ki te aha?’

Kutu: ‘Aē! Aē! Ki te aha!’

TRK: ‘Ki te whakamahi rorohiko…’

Kutu: ‘(ki a Tutu) Tiōhi kare! Nē!’

Tutu: ‘Pēnā, kāre māua e pirangi?’

TRK: ‘Māma noa iho tērā… ka whāngaia kōrua ki a Panerua!’

Panerua: ‘Oooh! Mīti hou! Hiakai au!’

TRK: ‘Nā! Kua oti te whakatau?’

Kutu: ‘Tino! Tino! Ay ea! Kua oti!’

Tutu: ‘He aha rawa tā māua mahi?’

TRK: ‘Aē! He tika! Me whakaatu ki a kōrua. Kuru? Haere mai koa!’

Kaikawe: Ka puta mai i tētahi rūma he tangata rorohiko. Toru mita te roa. Nui tonu hoki ngā ringa o te tangata maitai nei. Ka hikina ngā tokorua e te tangata nei.

TRK: ‘Tino pai e tama! (ki a rāua) Kei te hapa haere tonu taku waihangatanga nei. Mā kōrua e whakatika. Nē!’

Kaikawe: Ka whiua rāua e te uauanui.

Tutu/Kutu: ‘Āā! Aē! Mā māua e mahi!’

TRK: ‘Ā! Kua tau tēnā! He pātai anō ā kōrua?’

Tutu/Kutu: ‘Kao! Ehara!’

TRK: ‘Ka pai! Āpōpō anō ka tīmata nē!’

Kaikawe: Kua karangahia a Te Whatu e Tāwhirimātea. Kei te mānukanuka te hunga tipua rā.

Tāwhiri: ‘Kei te pēhea ngā tamariki?’

Whatu: ‘Kei te manawanui!’

Tāwhiri: ‘Kei te tika rātou?’

Whatu: ‘Kāore anō!’

Tāwhiri: ‘Kei te nekena whakamuatia te whakataetae…’

Whatu: ‘Kore e tāea! Ki te uru mōata rawa ngā tamariki ka patua rātou.’

Tāwhiri: ‘Kua tae mai te rongo. Kāore e roa ka oti i a Te Rangi Kaupapa te whakawhāiti i tana taua tangata rorohiko. Me neke te whakataetae.’

Whatu: ‘Ki te kai koe i te hua karaka i mua i te wā e tika ana, ka raka koe. Ki te kuhu ngā tamariki i tēnei wā, ka hinga. Katahi, ka taka te ao ki roto i ngā ringa o Te Rangi Kaupapa… kei te mau mahara tonu koe mō te whakataetae whakamutunga rā…’

Kaikawe: Ka hoki whakamuri ngā whakaaro o Te Whatu…

Kaikawe: Kāore he toa paku kotahi i eke ki te taumata tuarua o te whakataetae, ara, te whakamatau-a-wairua. I ngā atua e whiri kōrero ana ka aha rātou, ka tae te tini a Te Rangi Kaupapa.

TRK: ‘Kua mate koutou!’

Tāwhiri: ‘I uru pēhea mai koe! Mā ngā atua anake tēnei wāhi!’

TRK: ‘Ae! He atua hoki au!’

Tāwhiri: ‘He tangata kē koe!’

Kaikawe: Ka whiua e Tāwhiri he uira ki te hiko i a Te Rangi Kaupapa. Ēngari ka parea noatia e ia.

TRK: ‘He atua kē au, rori! Kāre te uira e pā mai!’

Kaikawe: Auē ana ngā atua.

TRK: ‘Kua kore e kitea he toa nē! Nāku tonu ngā mea āwhero i patu i mua i tā rātou taenga mai ki te whakataetae!’

Kaikawe: Auē anō ngā tipua.

TRK: ‘Ka riro i a au te ao! Ka heke koutou ki te pō! Iahaha!’

Kaikawe: Ka tukuna e te tohunga tana rahi; ko ngā kumi, ngā tūoro me ngā hore, ngā taipō me ngā hakoturi. Rū ana te rangi, rū ana te whenua. Te mutunga iho, nā te oma atu i ora ai ngā atua.

TRK: ‘Hahahaha! Kei a au kē te kaha! E oma! Rāpeti mā! E oma!’

Kaikawe: Ka titiro atu a Te Whatu ki āna hua. Kōroiroi ana ia. Ka mea atu ia.

Whatu: ‘Kua raru tātou e hoa mā! Kua nekena whakamua te whakataetae.’

Kaikawe: Ka titiro ngā tamariki i a rātou anō.

Tūrei: ‘He aha te mate o tērā?’

Whatu: ‘He aha te mate? He nui rawa te mate! Kāore koutou i te reri, ka tahi. Ki te hinga hoki koutou, ka mate te ao, ka rua. Kei te mau kope tonu koutou! Ēkene kāore koutou i te tino mārama! Kei runga i ō koutou pakahiwi, te ao e tau ana. Ki te paku piko te tuarā, ka taka noa atu, ngaro atu, mō ake…’

KAUPAPA KŌRERO 7

Kaikawe: E noho tahi ana a Te Whatu me āna tauira tokowhā. Kei runga puke rātou e tau ana, e titiro atu ana i te moana, i a Taupō-nui-a-Tia. Tau ana te marino, he papa pounamu kē. Kua mutu ngā akoranga. E kauhau ana te kuia.

Whatu: ‘Kua rongo ano koutou i te wai? Kua rongo hoki koutou i te hau?’

Kaikawe: Rūrū ana ngā mahunga o ngā tamariki.

Whatu: ‘Kua rongo koutou i te rangi? Kua rongo hoki koutou i te whenua?’

Kaikawe: Ka tikina e te kuia he poioneone, ka whakaaturia atu.

Whatu: ‘Ko tōna kōrero, kōmuruhia te poioneone, kia toe ko te kirikiri kotahi noa iho.’

Kaikawe: Ka mahia e ia. Kāre e roa, e toe ana ko te kirikiri kotahi.

Whatu: ‘Nā! Titiro! Ko koe tēnei. Ko koe te kirikiri kotahi. Ēngari, me mōhio koe, ahakoa tōu kotahi, he kirikiri koe nō te poioneone. Ko te poione rā, nō te whenua. Nā reira koe e mōhio ai, e honoa ana koe mai i te whenua ki te rangi, te rangi ki te whenua, ki te tangata, ki ngā ika, ki ngā manu, ki ngā rākau, ā, ki te ao katoa.’

Kaikawe: Ka whakatā ia, katahi ka mea atu…

Whatu: ‘Kua oti ngā akoranga! Kua pau ngā kōrero. Kei te reri koutou. Āpōpō ka tīmata te whakataetae. Kia tū! Kia toa! Kia mataara!’

Taki Hau (Whatu)

E rere mai e te hau, ko te hau wiwini, ko te hau wawana Ko te hau a Tāwhirimātea nō roto o Tāwhirirangi o Tāwhirinuku Tū ahumairangi whakatakataka, Tū ahumairangi whakatiketike E pū mai ei!

Kaikawe: Ka kawea rātou e te hau a Tāwhirimātea ki Titiraupenga maunga, kei te taha raki ki te uru o te moana o Taupō. Ka uru rātou ki roto i tētahi tomo. Ka heke atu ki roto i te kōpu o te whenua. Kāre e roa, ka tae ki tētahi ana whānui. Ka puta he tautiaki.

Tautiaki 1: ‘Ngā mihi o te rangi ki a koe e te whakaruruhau.’

Whatu: ‘Ngā mihi o te whenua ki a koe e te taina.’

Kaikawe: Ka hongi rāua.

Tautiaki 1: ‘E tīaki ana a Manomano ki a koutou! Ka arahia atu rātou.’

Kaikawe: Pūkana ana ngā karu o ngā tamariki i te āhua o te ana nunui rā, me te āhua o ngā tāngata e mahimahi haere ana. Tokomaha ngā tāngata. Nō ngā pito katoa o te ao rātou. Te nuinga he pakeke. Katahi he reo ka tīwaha mai…

Toa 1: ‘Hei! Titiro ki te tamaiti rā! Kei te mau kope tonu!’

Kaikawe: E whakatoi ana te tangata rā ki a Tūrei! Whakatāmaramara ana te hīkoi mai o te tangata. He rite ia ki te maki nui.

Toa 1: ‘Hei pēpi! Kua tīni tōu māmā i tōu kope? Hahaha!’

Kaikawe: Tere hoki te timo atu a Tūrei.

Tūrei: ‘Nāu, ka tika te kōrero, nā te makimaki ka heke te tangata!’

Whatu: ‘Tūrei!’

Tūrei: ‘Nāna i tīmata!’

Toa 1: ‘Māku e whakaoti!’

Kaikawe: Ka uru a Te Whatu, ka mea atu…

Whatu: ‘Arohā mai e taku rangatira! He tīwē te waha o taku tamaiti. Māku ke ia e whakatika!’

Toa 1: ‘Humph! Waimarie koe e pōai!’

Kaikawe: Ka huri te maki nui, ka ngaro atu. Ka whākana atu a Te Whatu ki a Tūrei.

Tautiaki 1: ‘E Te Whatu, kei te whanga tonu a Manomano.’

Kaikawe: Ka takia te tira rā ki te rangatira o ngā Māreikura, ki a Manomano. He kuia hūmarie. He kuia pakeke tonu. Tawhito atu i te maunga.

Mano: ‘Kua tae mai koe e te tamahine!’

Whatu: ‘Ngā mihi o te rangi ki a koe e te ruruhi! E pēhea ana te Runga.’

Mano: ‘E tūhāhā tonu ana. E kore e kūitia.’

Whatu: ‘Koinei aku tauira. He ahurangi te tū! He ahurewa te taumata!’

Kaikawe: Ka tūngou te mahunga o Manomano.

Mano: ‘Ki a koe te tohu?’

Whatu: ‘He pounamu te tohu!’

Kaikawe: Ka tangoa e Te Whatu, mai i tana kakī he taonga. He pounamu. He mata tā moko te āhua. Ka hoatu ki a Manomano. Ka āta tirohia e ia, ka mea atu.

Mano: ‘Kei te wātea ki a koutou te papa tū ngārahu.’

Whatu: ‘Me papa pounamu te tau e te whāea!’

Mano: ‘Ki a koe hoki!’

Kaikawe: Kua uru ngā tamariki. Kua tae rātou ki te whatitoka o te whare tū taua i tohungia ai e Te Whatu. Kāre e roa, ka uru rātou ki roto… Ka haere te kuia me āna kawaiwai ki te noho.

Waiata Haka

Kaikawe: Kua tīmata ngā mahi whakawai, ngā mahi whakangahau. Ka puta mai ngā toa taua, ka haka. Ka puta ngā manu ngāeheehe ki te takitaki. Ka puta ngā wāhine ki te mahi poi. Katahi he reo whakamataara ka tūwaha mai.

Kaikawe: Ka tū a Manomano, ka mea atu.

Mano: ‘Kua eke a Matariki ki te paetapu o te rangi. Kei te piri tata a Wero-i-te-ninihi me Wero-i-te-kokota. Tēnei te tohu o ngā tipua. Me tīmata te whakataetae.’

Kaikawe: Whā tekau katoa ngā kākā tarahae. Ētahi he tāne, ētahi he wāhine. Ētahi he kirimangu, he kiritea, he kiri parauri. Ka karangahia ngā ingoa o ngā toa e rua. Ka tū rāua. Ka eke atu ki runga i te papa tū ngārahu.

Mano: ‘Kō te wahanga tuatahi, he pakanga-a-rākau. Ko te rākau he rākau roa. Kotahi noa iho te ture, kāre e whakaaea kia patua te tangata kia mate. Tīmata!’

Kaikawe: Ka tū anga tīraha ngā toa. Ko tētahi nō Tiapani, he hoari roa tōna. Ko tētahi nō Ingarangi, he hoari angiangi tōna. Ka tau mata tū rāua, a, ka rere.

Piri: ‘Mau te wehi! Kāre e kitea te hoari o te Tiapani nā!’

Tūrei: ‘Whakarongo hoki tōna reo, he whakapī. He rite tonu ki ō tātou tikanga.’

Kaikawe: Timotimo haere ngā tokorua. Ka ripia te ringa o te Tametame. Ka haea tōna ūmā e te karu tītore. E rere ana te toto. Ka hurihuri haeretia e te Tiapani tana hoari, ka whakairohia te hau, te mutunga e tīraha ana te Tametame.

Piri: ‘(e whio ana) Tūmeke! Tūmeke!’

Tūrei: ‘Kite anō koe i tērā! Patua rawatia!’

Kaikawe: Ka tū te kaihautū o te whakataetae, ka karanga atu a Nehu me tētahi wahine nō Haina. Ka eke atu rāua ki runga i te papa whakataetae.

Tūrei: ‘Mahia te mahi e Nehu!’

Kaikawe: Ko te rākau a Nehu, he koikoi. Ko tā te wahine he tao. Ka mataara rāua, ka tīmata.

Kaikawe: Ka toro haere rāua ki a rāua. Ka tū teka, ka timo, ka koi atu. Ka whakapoua e Nehu tana rākau kia tū, ka whanaia te wahine. I te kemonga o te karu, kua hinga te wahine, ka uru a Nehu, ko te koi o tana rākau kei tana korokoro e tau ana.

Tūrei: ‘Tiōhi! Koe te tangata!’

Kaikawe: Ka haka atu a Tūrei mā.

Tūrei mā: ‘Iahaha! ka mate ka mate, ka ora ka ora, ka mate ka mate, ka ora ka ora, tēnei te tangata pūhuruhuru nāna i tiki mai whakawhiti te rā!’

Kaikawe: I muri mai i a Nehu, ka karangahia ko Piri. Ko tana rākau he taiaha. I roto i ngā hekona e rima, kua oti i a ia tana wheiwheinga. Ā, ka karangahia a Waitohu, ko tōna rākau he hoeroa. Ka pakanga ia ki tētahi kirimangū mau tao roa. Ka pākia a Waitohu e te tangata rā. Ka whatiwhati te wai ngarungaru, ā, ka tū te ihiihi, ka haua te tangata rā e Wai. Nō muri, ko Tūrei i karangahia.

Whatu: ‘Kia tūpato e tama! Kaua e tū whāterotero. Urua, patua, hokia!’

Kaikawe: Ko te hoariri a Tūrei, nō Wīwī. He hoari tōna. Ko tā Tūrei, he tewhatewha.

Piri: ‘Kaua e tūohu e Tū.’

Kaihautū: ‘Kia tū, kia rite, kia mataara!’

Kaikawe: Ka tū te ringa o te Wīwī ki te whakatārewa i te pakanga, ka āta titiro i a Tūrei, ka mea atu…

Wīwī: ‘Wīwiwiwiwi! Kua tukuna he tamaiti ki te mahi i te mahi a te pakeke!’

Kaikawe: Katakata noa iho a Tūrei, ka uru, ka pākia te waewae o te tangata rā.

Tūrei: ‘Whū! Pai tēnā nā!’

Kaikawe: Ka riri te Wīwī. Ka whaiwhai haere i a Tūrei. Ēngari ahakoa pēhea ia, kua kore e mau i a ia te tamaiti. Ka werowero haere a Tūrei.

Tūrei: ‘Pau te hau e koro?’

Kaikawe: Ka tū, ka tī te waha o Tūrei…

Tūrei: ‘Nō wai rā te reo tū, nō wai rā te reo tī, nō Tāwhiri…’

Kaikawe: Ka uru te tamaiti, ka poroa ngā waewae o te pakeke, ka poua te kauwae, ka uru te koi o te Tewhatewha ki roto i te pū ihu o te tangata.

Tūrei: ‘Naiti rā koroheke!’

Kaikawe: Ka heke a Tūrei i te papa whawhai, ka hoki ki te noho.

Piri: ‘Homai e rima!’

Kaikawe: Muri iho mai, ka tū ko te tangata maki nui i tūtakia ai i tō rātou taenga. He rākau noa iho o te maki rā. Ka haua e ia te ūpoko o tana wheiwheinga. Ka whati i a ia tōna ringa. E tākaro noa iho ana te tangata. Anō ko te ngeru me te kīore. Ka karanga atu ia ki te minenga tangata.

Toa 1: ‘Pēnā kei te pīrangi koutou kia ora tonu atu koutou, e hoki. Haere! Nāku te whakataetae nei!’

Kaikawe: Ka huri ia ki a Nehu, ka hamama atu…

Toa 1: ‘Ko koe te mea e pīrangi ana au.’

Kaikawe: Ka tū te waewae o te maki nei, ka whakatakahia ki raro.

Toa 1: ‘Ana koe! He ngāngara noa iho! Ka whakatakahia koe!’

Kaikawe: Ka heke i te atamira te tangata makimaki. E wherowhero ana ōna karu me he ngārara kai tangata.

Kaikawe: E mahi raweke ira tonu ana a Te Rangi Kaupapa. I tēnei wā kua whakawhitia ngā ira nō tana tangata rorohiko a Kuru me ngā ira o āna mōkai hou, te tokorua i uru poka atu ki roto i tana rorohiko nunui.

TRK: ‘Tā kōrua taenga mai ki a au, he keka whīroki noa iho kōrua. Ēngari, ināianei, ā, kua tino tangata kē kōrua.’

Kaikawe: Nō te whakawhitihanga o ngā ira, kua nui rawa atu te tokorua rā. E rua mita me te hāwhe te teitei. He nui atu i te whutupāoro te rahi o ngā uaua o te ringaringa. Ko ngā waewae he tumu tōtara. Ka titiro a Te Rangi Kaupapa ki te mea tāroa o rāua, ka mea atu…

TRK: ‘Ka tapaina koe ko Tutu. Ko tōu hoa ka tapaina ko Kutu. Anā hoki he ingoa pai katoa mō kōrua… Turu rāua ko Kutu!’

Kaikawe: Ka huri atu a Te Rangi Kaupapa ki tana rorohiko, ka pato haere i te papa tā. Ka mea atu…

TRK: ‘Nā! Me whakamātautau au i a kōrua. Tutu! Mekea a Kutu.’

Tutu: ‘(Reo keka) Mekea! Mekea! Māku ia e meke!’

Kaikawe: Ka huri atu a Tutu ki a Kutu. Ka tū ōna ringa. Katahi rā, ka awhi ia i a Kutu, ka kihi kē ia i a ia.

TRK: ‘E tau! E tau! Kei te aha koe?’

Tutu: ‘Kei te arohā a Tutu ki a Kutu. Me awhi kē!’

TRK: ‘Mea atu au ki a koe, mekea ia! Mekea kētia!’

Tutu: ‘Tutu awhiwhi! Tutu kihikihi! Arohā kē!’

Kaikawe: Katahi ka huri a Kutu ki tana hoa, ka kī atu…

Kutu: ‘Pīrangi au i taku māmā!’ (ka tangi)

Tutu: ‘Me au anō!’ (ka tangi)

Kaikawe: Ka kohukohu a Te Rangi Kaupapa.

TRK: ‘Te mutunga mai o te koretake noa iho! Poroteke mā. Kua hē ana taku whakamahi i ngā ira. Mā te wā anō ka tika, ka rū katoa i a au te ao…’

Kaikawe: Ka hoki anō te koroua ki tana papa tā.

Kaikawe: Kua uru ngā akonga a Te Whatu ki roto i nga taumātakitahi. Kua oti pai i a Nehu tana hoariri. I tēnei wā kei te pakanga a Wai.

Kaikawe: Kāre e roa, ka oti i a ia tana wheiwheinga. He tāne nō Amerika.

Kaikawe: Ka karangahia a Piri. Ko tana hoia whawhai, ko te tangata makinui.

Nehu: ‘Kikia tana tōu Piri!’

Tūrei: ‘Whakarewhahia ōna karu!’

Kaikawe: Ka tīmata rāua!

KAUPAPA KŌRERO 8

Nehu: ‘Kao! Piri!’

Maki: ‘Iahaha! Māku koe e whati!’

Kaikawe: Kei te poho o Titiraupenga maunga ngā tamariki. Kua uru rātou ki roto i ngā whakataetae poutiriao. Kua tū matataki a Piri ki tētahi tangata kaitā, he rite ki te makinui te āhua. Kua hamaia a Piri.

Nehu: ‘Kāti! Ka mate ia!’

Kaikawe: Ka hiki whakarunga te Maki i a Piri. Ka whakatakahia ia ki raro ki runga i tōna waewae e tuturi ana. Weriweri ana te pakētanga mai o te tuarā o Piri. Kua whati!

Maki: ‘Mate atu e!’

Tūrei: ‘Piri!’

Kaikawe: Ka eke atu ki runga i te papa whawhai a Nehu. Ka panaia atu te Makinui. Ka uru tika a Tūrei ki te taha o Piri. Me he keretao te tamaiti rā.

Tūrei: ‘Piri!’ (e tangi ana) ‘Piri! E oho! E ara!’

Nehu: ‘Piri?’

Kaikawe: Ka kemokemo haere ngā karu o Piri. Ka paku tūwhera.

Nehu: ‘Piri? Kaua e neke! Āta tau. Kei te haere mai ngā rāta.’

Kaikawe: Ka kuhu a Te Whatu me ētahi atu mareikura. I taua wā anō, ka pāho mai te reo o Manomano, te rangatira o ngā mareikura.

Mano: ‘Puritia ia! Mauherea!’

Kaikawe: Ka karapotia te tangata makinui e ngā māreikura. Ka mau. Ka herea ōna ringa.

Mano: ‘Kia mau kia whīta! Kaua e tuku!’

Kaikawe: Ka tau te ringa o Te Whatu i runga i te tīnana o Piri. Ka whāwhā haere.

Waitohu: ‘Kei te pēhea ia? Kei te pai? Ka ora?’

Tūrei: ‘E kui? E pēhea ana ia?’

Kaikawe: E kemokemo haere tonu ana ngā karu o Piri. Katahi, ka wiriwiri tōna tīnana, ka mapū te hau i te waha.

Nehu: ‘Kua aha rā? Kua aha?’

Kaikawe: E āta whāwhā haere ana tētahi o ngā māreikura i a Piri. Ka tau te ringa ki te korokoro, he kimi i te kapa o te manawa. Ka rūrū te mahunga.

Māreikura 1: ‘Kua mate ia! Kua whati te tuarā!’

Tūrei: ‘(tangitangi) Kao! Kāore i te tika! Māku e titiro!’

Waitohu: ‘(tangitangi) Kāre e tika! Kei te ora tonu…’

Whatu: ‘(tino ngāwari) Kua mate ia tamariki mā!’

Nehu: ‘Eiii! Piri! Piri! Maranga! Maranga!’

Kaikawe: Katahi, ka tū a Tūrei… ka wāhia te papa maunga e tōna reo hauriri.

Tūrei: ‘Māku koe!’

Kaikawe: Ka oma tika ia ki te aroaro o te tangata Makinui. Ka tarapeke ia ki runga atu i ngā mareikura e pupuri ana i a ia. Ka tū tana rākau, ka haua te kōpako o te rūpapa rā. Katahi ka tetere mai te reo o Manomano…

Mano: ‘E tū! Kua rere kē te toto.’

Kaikawe: Ka pupuritia a Tūrei.

Tūrei: ‘Ehara koe i te tangata! He kararehe kē! He ngāngara!’

Maki: ‘Hahaha!’

Kaikawe: Ka uru a Te Whatu. Ka arahia atu a Tūrei. Ka kōhimu atu te Makinui.

Maki: ‘Kāpō! Kāpō! Ūpokokohua!’

Kaikawe: E whakawāngia ana te tangata makinui. Ka tū a Manomano, ka kī atu…

Mano: ‘Kua kapia te rā! Kua taka mai te pō! Nāu, tēnei mahi kikino!’

Maki: ‘Hā! He whakataetae pakanga tēnei!’

Mano: ‘Kāti tōu waha! Mō tēnei hara kino nāu, ka panaia atu koe. Hei tapiri hoki, nā te mea kāre e kitea te pōuri o tōu ngākau mō tāu mahi kino nei. Mai i tēnei wā, korekore he tangata paku kotahi e whakatata atu ki a koe. Ka noho mokemoke koe mō ake tonu atu.’

Maki: ‘Ha! Kāre ō kupu e pā ki a au. Ko taku matua, he matua nui. Ko taku matua, he matua kaha, ko taku matua, KO TE RANGI KAUPAPA!’

Kaikawe: Ka rutua atu e te Makinui ngā māreikura e tautiaki ana i a ia. Ka naoa te tao o tētahi. Ka weroa tētahi atu. I a ia e tukituki ana, ka tīni te āhua o tōna tinana me tōna mata. Ka pīhore haere tana kiri. Ka tū te taipō rā, ka tīhoretia te kiri o tana mata. He pūare noa iho ōna karu. Ko tōna arero he rite ki tō te mokomoko. Kapi katoa te kiri i te hūware. He waeroa hoki tōna, rite ki tō te kangaru. Ka tīoro atu te wetiweti. Ka rū te whenua i a ia.

Kaikawe: Ka ruturutu haere ia i ngā māreikura. Tētahi i whakatakahia ki raro kia mate.

Tautiaki 1: ‘Puritia ia kia mau!’

Kaikawe: Ka anga atu a Makinui ki a Manomano.

Maki: ‘Ko koe hei kai māku!’

Kaikawe: Katahi a Te Whatu ka tū. Ka hurihia tōna āhua ki tōna āhua tuturu. He tangata pounamu ia.

Whatu: ‘Eeeii! POUA TE HĀ!’

Kaikawe: Ka rere atu tana patu pounamu ki te haehae i a Makinui. Hei aha ki a ia! Ka rere tonu atu ia ki te patu i a Manomano. Mai i ngā kokoru o te ana, ka putaputa mai ngā reo māreikura.

Kaikawe: Ka tae te taipō rūpapa ki a Manomano. Ka hikina te ringa ki te hahau i tōna mahunga. Katahi, mai i muri he reo i hamama atu…

Nehu: ‘Ehara! Anei te utu! Nāku te ika a Whiro!’

Kaikawe: Ka hū te reo o te koikoi a Nehu. Ka weroa a Makinui, tika tonu ki tana manawa.

Kaikawe: Ka hinga te taipō weriweri. Mate rawa atu.

TRK: ‘Kuru! Kua rite koutou!’

Kuru: ‘Kua oti te whakarite!’

Kaikawe: Ka tū a Te Rangi Kaupapa, ka whai i tana tangata rorohiko, a Kuru. Kāre e roa, ka puta rāua ki tētahi ana whānui i roto i te whatu o te ao. Kikī ana i te mihini te wāhi nei. He hanga mihini keretao te mahi.

Kaikawe: Ākuanei, ka puta rāua ki tētahi anō wāhi whānui.

Kuru: ‘Kia tū! Kia toa! Kia mataara!’

Kaikawe: He mīharo noa atu te āhua rā. I mua i a rāua e tū rārangi haere ana ngā tāngata rorohiko. E hia mano kē e tū pīataata ana.

Kuru: ‘Tēnā poupoua!’

Taua: ‘Hī! Hā! Kss!’

Kuru: ‘Tēnā waewae takahia!’

Taua: ‘Hī! Hā! Kss!’

Kuru: ‘Kua rite te taua!’

Kaikawe: Ka whakatata atu a Te Rangi Kaupapa.

TRK: ‘Aah! Te ataahua!’

Kaikawe: E rua ngā momo mihini nei. Tētahi he waewae nui ōna, he waewae kaha ki te whana. Ko ōna ringaringa he paku noa iho. Ko te ringa māui he pere uruhanga. Kei te ringa katau he pū kūpenga mō te here i ngā hoariri. He whiu pere maitai hoki taua ringa. Kei ngā pakihiwi he pū hiko rere e mau ana. Kei raro i ōna waewae he pūkaha whakarere i a ia.

TRK: ‘Ko wai tōu ingoa e te toa?’

Mihini 1: ‘Ko Whana 25938; taua tuatoru, wahanga tuawha.’

Kaikawe: Ko te momo tuarua, he ringaringa nui mō te hahau haere. Kei roto i te ūma he pū hiko rere, kei ngā pakihiwi he pū pohū. Ko te tīnana katoa he pere uruhanga. Neke atu i te toru mita te teitei o ngā mihini rā.

TRK: ‘Whakamātautauria e Kuru!’

Kaikawe: Ka tū mai ngā maitai e rua. Ka timata ki te pakanga.

Kaikawe: I te mutunga ake, e whanawhana haere tonu ana ngā waewae kaha; e hauhau haere tonu ana hoki ngā ringaringa kaha.

Kuru: ‘Neke atu ki tawhiti. Pakanga-a-pū!’

Kaikawe: Ka oma tawhiti atu te tokorua. Ka hiko haere ngā pū hiko, katahi ka tukuna e te ringa nui he pōhu, ka pākarukaruhia te waewae nui.

TRK: ‘Kei te reri ngā taua nei?’

Kuru: ‘Aē! Kei te reri!’

TRK: ‘Kia tū mataara rātou! Ākuanei ka tukuna.’

Tūrei: ‘Me aha tātou ināianei? Kua whati te kaupapa nei!’

Waitohu: ‘Me hoki tātou ki te kainga…’

Tūrei: ‘Aē! Kua whati…’

Kaikawe: E whiri kaupapa ana ngā tamariki. Nō te matenga o Piri, kua raru rātou. Me aha rātou. Me noho tonu ki te whai i ngā taumata Poutiriao? Me hoki rānei ki te kainga?

Tūrei: ‘Pēhea ō whakaaro Nehu?’

Kaikawe: Ka momi hau haere ia, ā, ka kī atu…

Nehu: ‘Me noho tonu tātou!’

Kaikawe: Kāore e whakatete o āna hoa.

Nehu: ‘Me eke tātou ki runga i ngā taumata; hei poutiriao!’

Kaikawe: E tungoutungou ana a Tūrei me Waitohu.

Nehu: ‘Me whakataka ki raro a Te Rangi Kaupapa… katahi ka ea…’

Kaikawe: Ka tū a Nehu, ka mea atu…

Nehu: ‘Kāre au e whakatā, kia ea te matenga atu o Piri; koinei taku whakahoki ki a ia. Pēhea ō kōrua whakaaro?’

Kaikawe: Ka titiro rāua i a rāua.

Tūrei: ‘Aē! Me au!’

Waitohu: ‘Me au hoki! Mahia te mahi.’

Kaikawe: Ka ūkuia atu e Te Whatu ngā wai roimata i ōna karu kāpō. Ka awhi ia i āna tamariki. He kōrero anō o tana awhi atu.

Whatu: ‘Kei te tīmata anō te whakataetae. Kia kamakama tātou.’

Whiro: ‘Kua mate tētahi o ngā tamariki a Te Whatu. Ka pai!’

Kaikawe: E kōrero tahi ana a Whiro rāua ko Te Rangi Kaupapa.

TRK: ‘Aē! Nā taku taipō ia i patu! E koe koe!’

Whiro: ‘E hia te roa kia tukuna ō tāua?’

TRK: ‘Kāre e tino roa! Kei te whakaritea i tēnei wā tonu, ngā moka me ngā wene.’

Whiro: ‘He tino tangata koe! Me mihi au ki a koe, ka tika!’

TRK: ‘Kaua e maharahara! Ākuanei tonu, ka tū ō tāua taua. Ka mate te ao i a tāua.’

Kaikawe: Mau pūmau tonu ngā tamariki ki tō rātou kupu mananui. Kāre te mea kotahi i paku hinga. Nā, i te mutunga o te rā tuatahi o te whakataetae, ko rātou tokotoru kei runga.

Kaihautū: ‘Ko te tuatoru, ko Tūrei…’

Kaihautū: ‘Ko te tuarua, ko Waitohu…’

Kaihautū: ‘Ko te tuatahi, ko Nehu.’

Whatu: ‘Nā! Haere koutou. Piki atu ki a Manomano.’

Kaikawe: Ka eke atu rātou ki runga i te atamira.

Mano: ‘Ka piki te rā, ka heke te rā. Ahakoa te matenga atu o tā koutou hoa, kei te kite tātou katoa, kei te ngākau nui, kei te manawanui hoki koutou. I tēnei rā, i kitea ai te tū o te Māire. Ko koutou tēnei e tū atu nei. Āpōpō ko ngā pakanga-a-rākau poto.’

KAUPAPA KŌRERO 9

Kaikawe: E hui ana ngā māreikura. Ko te iwi nei he wahine katoa, he atua. Nā rātou ka heke ko te kōhatu rangatira rā, ko te pounamu. Kua tae te rongo ki a rātou kua whakamānutia ngā waka taua o Te Rangi Kaupapa, te koroua pūhutihuti e pehanga nei i ngā atua. Ko te hiahia o te tohunga mākutu nei kia whakatakahia ki raro te mana o ngā atua. Ko tāna e tino pīrangi ana kia riro i a ia te ao tūturu, te ao tangata, te ao mārama. Ko te rangatira o ngā māreikura ko Manomano. He kuia tawhito ia. Pakeke atu ia i te maunga. Ka mea atu ia.

Mano: ‘E hia ngā taua kua tū mai?’

Māreikura 1: ‘E rua. Neke atu i te rua rau toa kei roto i te taua kotahi.’

Mano: ‘Kei te ahu atu rātou ki Tāmaki?’

Māreikura 1: ‘Aē. I a tātou e kōrero ake nei.’

Mano: ‘Pēhea ana te āhua o ngā toa rā?’

Māreikura 1: ‘He tangata maitai te katoa. Ko te rīpoata nā ā tātou tūtei, he toru mita te teitei o rātou katoa. He pū nui, he pū pohū, he pere uruhanga hoki ā rātou.’

Mano: ‘E tāea ana rātou e te hunga tangata?’

Māreikura 1: ‘E kore! Ka parekurahia rātou… mate noa atu.’

Mano: ‘Me uru ko tātou. E mōhiotia ana, kāre ngā atua, ko Tāne mā, e kaha ki te uru ki roto i ngā pōraruraru o te tangata. He ritenga tērā nō mai anō. I tēnei wā tonu e whiria ana te hunga Poutiriao. Ēngari, te mutunga iho, kāre anō ngā toa rangatira nei kia kitea. Ākuanei pea te hunga rā ka tū. Nā, ka tū mai ana, ka tukuna te toki ki a rātou. Mā rātou a Te Rangi Kaupapa e karo.’ (whakatā) ‘I tēnei wā, mā tātou kē te tohunga whaiwhaia e whakatau.’

Kaikawe: Ka whakaae āna rangatira. Ka tū rātou, ka hokihoki atu ki te whakariterite haere i a rātou anō mō te pakanga.

Kaikawe: Ko te wāhi ko Titiraupenga maunga, kei te taha raki o Taupō moana. Kei roto i te puku o te maunga nei e tū ana te whakataetae kia whiria, ko wai mā ngā toa ka eke hei poutiriao, mā rātou te ao e tiaki. Ko ngā tino toa o te ao huri noa, kua raua mai ki te whakataetae nei e ngā māreikura. Ko te rā tuarua tēnei o ngā tūtūnga pūehu. I te rā tuatahi i oti ngā pakanga ki ngā rākau roroa. I tēnei rā, ka oti ngā pakanga ki ngā rākau popoto. Kāre anō te whakataetae kia tīmata. E whiri kōrero ana ngā tamariki i whakawhāitia e te kuia takitaki nei ko Te Whatu.

Wai: ‘Kāre tonu au e whakapono kua mate atu a Piri. E kaha tonu ana tātou? E tāea tonu ana e tātou tēnei mahi?’

Nehu: ‘Me pēhea kē tātou? Me aha kē rā? Me whakanui tātou i a Piri, i tōna mana, i tōna wairua hoki, ka tika. Me mahi e tātou te mahi kia oti ki runga i tana taumata.’

Wai: ‘Ēngari, ka pēhea rā, pēnā, kāre e oti i a tātou?’

Nehu: ‘Ki te kore e oti, me mate tātou ka tika. Tēnā ko tēnā!’

Kaikawe: I te taha e noho whakarongo mai ana te pōtiki, ko Tūrei. Ka uru ia.

Tūrei: ‘Ki te mate tātou, ka mate rangatira. Te mea nui ki a au, me whakapau kaha tātou ki te whakatutuki i tō tātou kaupapa. Mā tērā a Piri e whakanuitia ai.’

Nehu: ‘Aē! He tika koe! Kia kaha tātou! Kia ū! Kia mau!’

Kaikawe: Ka awhi rātou. Māringiringi tonu ana ngā roimata. Kei waho o tō rātou ruma a Te Whatu e whakarongo atu ana. He tino taumaha tana āhua. Tino kuitia tana tū. Ka ūkui ia i āna roimata. I roto i tona ngākau he ngāngara e kai ana. Ka huri atu ia, ka haere.

Tūrei: ‘Ko te tere hoki o te Tiāpani rā nē! Kaua au e whiria ki te pakanga ki a ia!’

Kaikawe: Kua tīmata anō te whakataetae. Ko ngā rākau poto te kaupapa. Ētahi iwi he mau māripi. Ētahi o ngā māripi rā he tōtika, he niniho hoki. Ētahi atu he piko, he kao niho kore. Ētahi tāngata he mau ki ngā māripi e rua, ētahi atu, kotahi noa iho te māripi.

Tētahi tangata kirimangu, he tao poto tōna rākau, he mau pākai hoki. Ka piki atu ki te atamira he Hainamana anō. He rākau pākuru e honoa ana ki te mekameka maitai tāna. Ka tū anga tīraha rāua ko tana wheiwheinga, he pākehā e mau nei ki tētahi māripi niniho.

Kaikawe: Nō te tere o te rere haere o te rākau o te Tiāpani, kua kore te rākau e kitea. Ko tōna reo hō noa iho te mea ka rangona.

Tūrei: ‘Tāma! Titiro ki tērā! Pēhea te pakanga atu ki tērā momo!’

Kaikawe: Ka rere anō te rākau o te Hainamana. Nō te taumaha rawa o te waewae o tana hoariri, ka poua te māhunga. Ka hinga te pākehā.

Tūrei: ‘Auē! Reka hoki! Ka tino pupuhi tana māhunga. Ka whai hēki hoki.’

Te Whatu: ‘Kei ngā waewae te kaupapa. Kia māmā noa iho ngā waewae, ka tika. Kaua e tū kurutete tahi. Ka rite koe ki te pākehā rā, ka porohewatia.’

Hautū: ‘Tūrei Nīkora! Fātīm Hussein!’

Tūrei: ‘A! Ko au tēnei!’

Nehu: ‘Kia kaha Tūrei. Kaua e wareware! Whakanuia a Piri!’

Wai: ‘Mā Tāwhiri koe Tūrei. Whakamarangaitia!’

Kaikawe: Ko te rākau a Tūrei he pūrerehua, ko te taonga e mau nei te reo o te hau. Nā Te Whatu i tohu āna whakanekeneke.

Tūrei: ‘Ehara tēnā i te rākau o te riri! He rākau tamariki kē!’

Whatu: ‘E kī rā!’

Kaikawe: Ka whakahuri haerehia e Te Whatu te pūrerehua. Ka hō haere te reo rite ki tō te hau. Ka rewa whakararo te taonga rā, ka kurua te pane o Tūrei.

Tūrei: ‘Auē!’

Whatu: ‘He rākau tamariki noa iho tēnei, nā! Nā!’

Kaikawe: Ka hurihia anō te pūrerehua kia marangai arearehia, ka karokaro haere a Tūrei, ka huri te taura o te rākau rā ki runga anō i te ringa o Te Whatu, ka mau i a ia te tīnana, ko te taura i waenga ka takaia ki te kaki o Tūrei, ka tarona ia.

Whatu: ‘Nā Tāwhirimātea a Tūmatauenga i poro! Kaua e wareware!’

Kaikawe: Kī ana te māhunga o Tūrei i ngā whakaaturanga o Te Whatu. Ka tū hahaka ia, ka tīmata ia ki te whakahurihuri haere i tana taonga. Nō te Kōraha o Ārepia tana hoariri. He māripi kōpiko tana rākau. Ka whiu te tangata i tana māripi mai i tētahi ringa ki tētahi. Ka uru te tangata, ka toro tana māripi ki a Tūrei. Ka whakahekea e Tūrei tana pūrerehua, ka pākia te pane o te wheiwheinga. Ka pukuriri te tangata nei, ka torotoro haere ki te tamaiti. Ka whakahurihia te taura o te pūrerehua ki runga i te ringa o te pakeke rā, ka hutia e Tūrei. Ka rere whakamua te tangata, ka rere atu, ngaro atu i te taha tana māripi. Ka tīmata a Tūrei ki te tū waewae, ka whakapoapoa haere rite tonu ki te manu kākā. Ka pupuritia e ia te tīnana o te pūrerehua, ka whakapotohia tana taura, ka whakatautau haere atu. Ka whiti atu ia, ka mau te taura ki te pūkorokoro o te tangata, ka tarona ia. Ka pūkana ngā karu o te tangata, ka whewhero haere.

Tūrei: ‘Tūohu mai! Tūohu mai!’

Kaikawe: Ka tungoutungou te tangata. Ka heke i te papa whakawai rākau a Tūrei.

Wai: ‘Kua ara mai i a koe a Tāwhiri. Tino rangona tōna reo!’

Kaikawe: E kimi haere ana a Tūrei i a Te Whatu.

Tūrei: ‘Kei whea te kuia?’

Nehu: ‘Aua! Matemimi pea!’

Kaikawe: I taua wā anō, e haere atu ana a Te Whatu ki tētahi tōpito anō. E warea ana ia e tētahi kaupapa kē. Ko Piri! Koia i patua e te tangata makinui.

Kaikawe: Ka whai te kuia kāpō nei i ngā kauhanga tomo kia tae rā anō ia ki tētahi rūma whānui. I waenga tonu he papa pounamu nunui e takoto ana. I roto anō i te papa nei e tokahia ana te tūpapaku o Piri. Ka whakatata atu a Te Whatu. Te pātanga o tana ringa ki te pounamu ka huri tōna āhua ki tōna āhua tūturu. Ka mau tana ringa ki te papa kōhatu, ko tana āhua anō nei he tangata e whakarongo ana.

Whatu: ‘Tino pai! Kua tata oti! Kāre e roa e tama kua houngia tōu tuarā, kua tika katoa tōu tīnana. Katahi ka tika tēnei hē!’

Kaikawe: Ka tīmata te māreikura nei ki te oriori. He karanga i a Tāwhirimātea tana kaupapa.

Tāwhiri: ‘He aha tāu?’

Whatu: ‘Kua raru tātou!’

Tāwhiri: ‘Te matenga o te tamaiti?’

Whatu: ‘Aē! Kāre te kaupapa e tutukia! Mā te tokowhā, ehara mā te tokotoru, ka oti.’

Tāwhiri: ‘Mā tētahi kē te whārua e whakakī.’

Whatu: ‘Ēngari he ngātahi te tokowhā nei. Ki te uru ko tētahi kē, ka tapepe.’

Tāwhiri: ‘He aha tāu e pīrangi ana?’

Whatu: ‘Kia whakaarahia ake te tamaiti.’

Tāwhiri: ‘Mai i te mate?’

Whatu: ‘Aē!’

Tāwhiri: ‘Ēngari, kāre e tika! Kāre te hunga tangata e mate-a-marama. Nā taku whāea tonu, nā Papatūānuku tēnei whakarite. Nā Māui-tikitiki hoki i whakatau.’

Whatu: ‘Ēngari, nā te hē te tamaiti i hinga ai. He whara! He aituā!’

Tāwhiri: ‘Haunga rā tērā…’

Whatu: ‘Nāu rā hoki… nāu i hinga ai ia…’

Tāwhiri: ‘Kia tūpato e te hineriki… he mate kei ō kupu…’

Whatu: ‘He tika tāku… nāu i pēhi mai kia nekena whakamuatia te whakataetae… nāku te kī atu, kāre ngā tamariki i te rite… ēngari, kāre koe e whakarongo.’

Tāwhiri: ‘E Whatu! Kei te rongo anō au i tōu mamae, i tōu taumaha. Ēngari, he tika tonu tāku… i a tāua e kōrero ake nei, e rurū ana te whenua i ngā taua a Te Rangi Kaupapa…’

Whatu: ‘Te mutunga ake, kāre koe e aro mai…?’

Tāwhiri: ‘Te mutunga ake, kāre ko koe kē e aro mai!’

Whatu: ‘(E hotuhotu ana)’

Tāwhiri: ‘Nōu kē nei te hē i hinga ai te tamaiti. Kāre koe i āta tīaki i a ia!’

Tāwhiri: ‘Nō reira, whiria, tuia, whakatikahia…’

Kaikawe: Kua karangahia a Wai ki te pakanga. E tū matataki ana ia. Ko tana rākau he mere whītau. Ko te mere nei he pounamu, ko te whītau he roroa. Ko tā tōna hoariri nō Āhia, he rākau pākuru angiangi e rua.

Kaikawe: Ka hurihau haere ngā rākau o te wheiwheinga, pēnei i te rere o ngā poi waeroa. Ka karo haere a Wai. Ka tūpere te waewae kia tere tana uru ki roto, ka pokaina e ia tana tangata. Ka hurihia e ia tana mere whītau, ka tukia atu ngā rākau huri o tana hoariri. Ka mau anō tana patu, ka hahaua ki te reke te kōpako o te tangata. Ka hinga ia. Ka kuhu anō a Wai, ka mau ki te kakī tana patu. Ka tūohu te tangata.

Wai: ‘Whū! Te tere o te tangata me āna rākau!’

Tūrei: ‘Nāh! Tere atu anō ke ko koe!’

Hautū: ‘Nehu Maioha! Wing Chu Hō!’

Tūrei: ‘Wing Chu Hō!’ (whakateka) ‘Kua riro i a koe taua tangata Hainamana, tino hikohiko!’

Wai: ‘Kei te pai Nehu! Kāre i konei he tangata paku kotahi kei tōu taumata!’

Kaikawe: Ka kemo a Nehu, ka ahu atu ki te papa tū ngārahu. He māro te titiro o tana wheiwheinga ki a ia. Ka tau mata tū rāua, ka tīmata. Ko te Hainamana tēnei e mau nei ngā rākau e honoa ana ki te mekameka maitai. He whakahurihuri te tikanga o tana rākau. Ko tā Nehu, he tī-rākau Māire.

Whatu: ‘Ko te Māire te rākau māro a ō tipuna. Ka whāngaia ki te wai, ka tahuna ki te ahi, ka mākūtia, ka tahuna, ā, ka māro rawa atu. E kore nei e whati! Ko te tī rākau tēnei, māna ka tūohu tōu hoariri.’

Kaikawe: Ka hipa noa atu i te taringa o Nehu te rākau o te Hainamana. Ka pākia atu e Nehu tōna mata ki te tī rākau. Ka huri whakaroto te rākau, ka timoa te karu tītore. Ka tirikohu te Hainamana, ka taka. Ēngari he whakatakune noa iho ia, he whakateka. Ka tere whiti ia ki ōna waewae, ka haua a Nehu. Ka tū mataara tahi rāua rite ki ngā manu poapoa. Ka wero atu, ka wero mai rāua. Ka karo, ka pare. E āhua rite ana rāua. Katahi ka whakaihi ake anō a Nehu, ka uru, ko tana rākau e tangi ana. Ka auē te Hainamana, ka tūohutia, ka hinga ki raro.

Kaikawe: He kaha te tautoko o ngā tāngata i a Nehu.

Whatu: ‘Tau ana te tū! Tau ana!’

Kaikawe: Ko Te Whatu… kua hoki mai ia.

Tūrei: ‘I whea koe?’

Whatu: ‘I te mahi au i ngā mahi a te kuia…’

Wai: ‘Tiōhi e Nehu! Kua oho i a koe a Piri!’

Hautū: ‘Taringa whakarongo!’

Kaikawe: Ko te kaihautu…

Hautū: ‘Ko te whakamārama o ngā kaiwhakawā, e whā ngā tāngata me piki mai ki runga i te atamira, mō te wahanga whakamutunga o tēnei taumata mahi. Ana ko Nehu Maioha, ko Wai Rangitū, ko Tūrei Nīkora me Wing Chu Hō!’

Tūrei: ‘He aha tēnei tīkanga e kui.’

Whatu: ‘E aua! Ēngari e piki atu! Kia horo!’

Hautū: ‘Kotahi noa iho te whakataetae e toe ana…’

Kaikawe: Ko te kōrero anō o te kaihautu…

Hautū: ‘Ko te pakanga ki a Rarupapa nō te Kāhui Tipua…’

Tūrei: ‘Ko wai a Rarupapa?’

Wai: ‘Ko wai? Ēhara ko wai! Ēngari kē, he aha rawa a Rarupapa.’

Kaikawe: I taua wā ake, ka puta he reo ngurunguru.

Tūrei: ‘He aha rawa tērā!’

Kaikawe: Mai i te tuanui o te ana, e heke ana he papa whānui. I runga i te papa te mea e kīa nei ko Rarupapa. I te hekenga o te papa, ka kitea tuatahitia atu ngā waewae o Rarupapa. Ara noa atu te rahi. He ūnahinahi hoki.

Tūrei: ‘Kei a wai he pū?’

Nehu: ‘He pū! Kei a wai he pōma! Titiro ki te rahi o tērā mea…’

Kaikawe: Katahi he reo whakawehi ka wāhi mai… ka tarapeke mai i te papa a Rarupapa.

KAUPAPA KŌRERO 10

Tūrei: ‘He aha te mea rā?’

Wai: ‘E aua! Ēngari te āhua nei, kāre ia i te tino koakoa. Neke atu!’

Kaikawe: Ka tarapeke mai ki runga i te atamira te weriweri nei e kīa nei ko Rarupapa. Rū ana i runga! Rū ana i raro! Rū ana te papa atamira.

Kaikawe: Kua tae ngā tamariki toa rangatira ki te taumata o te whakataetae pakanga-a-rākau o ngā Poutiriao. Kei roto i Titiraupenga maunga, kei te tahi raki o Taupō moana, te whakataetae e tūria ana. I tēnei wā, kotahi noa iho te taumata e toe ana kia oti, he pakanga ki tētahi rūpapa nō te Kāhui Tipua. Ko te rūpapa nei he weriweri kaitā rawa atu. Toru mita te teitei. He hāwhe ika, hāwhe mokoweri ia.

Nehu: ‘Kaua e tū piritahi. Nekeneke atu!’

Wai: ‘Kei te ahu mai ki a au!’

Tūrei: ‘Haea ki tōu patu!’

Kaikawe: Katahi te Hainamana ka uru. Pakekē ana tana rākau o te riri.

Kaikawe: Ka auē te weri i te mamae. Ka huri tika a Rūpapa ki a ia. Katahi a Tūrei ka tīmata ki te whakahurihuri i tana pūrerehua. Ka huri atu te taonga nei i ngā tumu waewae o te rūpapa. Ka tawhiwhi. Ka tū hīrorirori te mokoweri.

Nehu: ‘Iahaha! Ka whiti atu a Nehu, ka pokaina te karu o Rūpapa. Muri tata mai, ka whiti ake ko te Hainamana, ka whanaia tana ūpoko.’

Wai: ‘Neke atu, kei te hīrori. Ka hinga.’

Kaikawe: Ka rere te patu pounamu o Wai, ka pokaina ngā turi o te rūpapa. Ka auē anō ia.

Tūrei: ‘Kei te hinga! Kia tūpato.’

Haina: ‘Īīīīāāāaiiiii!’

Kaikawe: Kaha tonu te tarapeke o te Hainamana, ka whanaia te tuarā o te weri. Ka auē anō ia. Ka hinga. Kua whakaitia a Rūpapa.

Whatu: ‘Tino pai hoki! I mahi tahi koutou! Ko wai tō koutou hoa?’

Kaikawe: E kōrero ana a Te Whatu mō te Hainamana, te tauhou.

Haina: ‘Ko Wing taku ingoa, ēngari, ki aku hoa, ko Win kē. Nā te mea wini au i ngā mea katoa.’

Kaikawe: Ka titiro a Tūrei ki a Nehu, ka peho ngā karu, ka hiki te pakihiwi.

Tūrei: ‘Kāre koe i wini i tōu pakanga ki a Nehu!’

Haina: ‘Ehara i tēnei wā, ēngari, mā te wā…’

Wai: ‘Tino pai ki te tūtaki ki a koe! Nāu i ora ai au.’

Haina: ‘Tēnā, mā te kihi ka ea!’

Kaikawe: Pāhana te mata o Waitohu.

Haina: ‘He aha? Kei te whakamā koe?’

Kaikawe: I te kemonga o te karu, ka toro atu te Hainamana ki a Wai, ka kihi ia i tana pāpāringa. Ka mate anō i te whakamā te kōtiro.

Haina: ‘Nā! Kua ea tāua!’

Kaikawe: Weriweri ana te āhua o Nehu rāua ko Tūrei. Tata taka mai ētahi kupu werawera, katahi te reo o Manomano, te rangatira o ngā Māreikura, ka pāho mai.

Mano: ‘Kua oti tēnei taumata o te whakataetae. Tokowhā o koutou kua eke… ko Nehu, Waitohu, Tūrei me Wing… piki mai anō koa.’

Kaikawe: Ko te wāhi ko Papakura, kei Tāmaki Makaurau. Kei te tari o te ūpoko rangatira o te taua matua o Aotearoa te kaupapa. E hui ana ngā rangatira. Kua tae te rongo ki a rātou mō ngā taua o Te Rangi Kaupapa.

Ūpoko: ‘E hia te roa kia tae mai rātou?’

Ranga 1: ‘Toru haora.’

Ūpoko: ‘E kī mai ana koe he tangata maitai katoa rātou?’

Ranga 1: ‘Aē! Neke atu i te whā rau.’

Ranga 2: ‘He rite hoki ki te pou whutupāoro te teitei.’

Ūpoko: ‘E mōhio ana tātou nō whea ake rātou?’

Ranga 1: ‘Kei te āta tirohia taua kaupapa i tēnei wā tonu ake.’

Ranga 2: ‘Ko tētahi karere, kei te kī mai, i puta noa ake ngā tāngata maitai rā mai i te waha o Tongariro maunga…’

Ūpoko: ‘Tongariro maunga? Pēhea rā hoki…?’

Ranga 2: ‘Kāre e mōhiotia ana i tēnei wā…’

Ūpoko: ‘Kua ahatia e tātou ki tēnei wā?’

Ranga 1: ‘Kua tukuna ngā rererangi whawhai ki te whaiwhai haere…’

Ranga 2: ‘Kua tukuna hoki ngā wakataua maitai ki te tonga o Kirikiriroa…’

Ranga 1: ‘E whai mai ana i muri i a rātou ngā wakataua me ngā toa nō Waiōuru… e toru ngā pātukitanga… e rīpoatahia ana he parekura hoki… tokomaha ō tātou toa i hinga.’

Ūpoko: ‘E pēhea ana ngā tāngata o te taone o Pūtāruru, kua whakatahia?’

Ranga 1: ‘Aē! Ēngari, ko te mate, e kikī ana ngā huarahi… tae mai ki Tāmaki.’

Ranga 2: ‘E whakatūpatohia ana hoki ngā tāngata o Tāmaki, kia kaua e puta ki waho ahakoa pēhea. Ēngari, kua tūtū ngā whakahārangi.’

Ūpoko: ‘E hoa, kia hāngai mai tōu whakautu, e kaha ana tātou ki te karo i ngā taua nei?’

Ranga 1: ‘Ki te tukuna ngā pohūrere… aē! Ēngari, taku mōhio, ka mate ētahi o te iwi whenua.’

Ūpoko: ‘Tokohia?’

Ranga 1: ‘Ētahi rau… whā ki te rima pea…’

Ūpoko: ‘Ki te kore tātou e tuku… e hia?’

Ranga 1: ‘Ngā tāngata katoa mai Kirikiriroa ki te Raki pae whenua, piki atu ki te miriona me te koata…’

Ūpoko: ‘Heke!’

Heke: ‘Aē Tianara!’

Ūpoko: ‘Wāea atu te Whare Mīere! Wāea te Pirimia!’

Kaikawe: Ko te wāhi; he taumata kei te tonga o Eketahuna. E pakanga tahi ana ngā toa nō te whare tū taua o Waiōuru ki ngā tangata rorohiko.

Toa 1: ‘E patua ana tātou! E hoki! E hoki!’

Maitai 1: ‘Patua ngā tāngata! Tipi-hau-raro-hia!’

Kaikawe: Takahia! Hī! Patua! Turakina ki raro! Hei kai mā te iro! Kss!

Toa 1: ‘Tokomaha rawa rātou! Hoki atu!’

Maitai: ‘Takahia! Hī! Patua! Turakina ki raro! Hei kai mā te iro! Kss!’

Toa 1: ‘Kua urua tātou! E oma!’

Kaikawe: Katahi, i taua wā, ka tohu ki te rangi ētahi o ngā toa tangata.

Toa 2: ‘Titiro ki te rangi! Kei te ahu mai i te rangi ētahi! Kua mutu tātou. Kua hemo rawa!’

Kaikawe: Ēngari, i ngā hoia e mātaki ana, ka heke mai i te rangi ngā taua māreikura. Ka pakaru te taringa i ō rātou tūwahatanga whakawehiwehi.

Māreikura: ‘POUA TE HĀ!’

Kaikawe: Ka tū i roto i te āhua o te porowhita ngā māreikura e whā. E toro ana ō rātou ringa; e pā tahi ana ō rātou patu pounamu.

Māreikura: ‘TUKUNA!’

Kaikawe: Katahi, mai i roto i ō rātou whatu he momo hiko ka rere; ka pā ki ō rātou patu, ka hiko tika atu ki tētahi o ngā tangata maitai. Ka pohūtia te maitai rā…

Toa 1: ‘Kei te whakahinga rātou i ngā maitai… kei te awhina kē mai rātou… e tama mā, kia kaha! Kua tae mai ngā ope tānga. Kia kaha tātou!’

Kaikawe: Kua whai ihi anō te hunga tangata. Ka tū rātou, ka aro atu ki te taua rorohiko e hīkoi tahi tonu mai ana. Ka rewa rātou ki te mura o te ahi.

Kaikawe: E nohotahi ana a Manomano rāua ko Te Whatu.

Mano: ‘E pīrangi ana koe ki te kōrero mai ki a au?’

Kaikawe: Ka heke whakararo te māhunga o Te Whatu.

Whatu: ‘He take nunui tonu kei a au.’

Kaikawe: Ka noho whakamuri a Mano, ka tūngou te māhunga.

Whatu: ‘Nōku te hē, i mate ai te tamaiti rā, a Piri.’

Kaikawe: Ka noho wahangū a Manomano.

Whatu: ‘Kāore te tamaiti nei i te rite ki te pakanga. Nōku anahe te hē. Ēngari, nā te tamaiti te nama i utu.’

Mano: ‘E mōhiotia ana tēnei e Whatu. Ēngari, māu anō tēnei taumaha e pīkau, ka tika.’

Kaikawe: Kī ana i te arohā ngā karu o Manomano. Ka toro tana ringa ki te pakihiwi o Whatu.

Mano: ‘Me pēhea taku awhina atu i a koe?’

Kaikawe: Ka tūohu anō te māhunga o Whatu.

Whatu: ‘Me tuku koe i a au…’

Mano: ‘He aha rā?’

Whatu: ‘Me tuku koe i a au…’

Mano: ‘Tēnā, whakamāramahia mai…’

Whatu: ‘Taku hā, mō te hā o te tamaiti… taku hau, mō te hau o te tamaiti… taku oranga mō te oranga o te tamaiti.’

KAUPAPA KŌRERO 11

Kaikawe: Ko Te Rangi Kaupapa… kei mua ia i tana rorohiko. E mātaki ana ia i āna taua e pakanga ana ki ngā māreikura. I a ia e mātaki ana, ka hinga tētahi o āna keretao maitai.

TRK: ‘(kurua te tēpu) Pōkokohua! He maroro kokoti waka ngā māreikura rā. Nā wai i kī atu ki a rātou kia uru mai! Ihu roa mā!’ (whakatā) ‘Ēngari, kei a au he tikanga mā rātou!’

Kaikawe: Ka tare atu te koroua ki tētahi hopuoro. Ka pēhia tana pātene whakahaere…

TRK: ‘Kuru! Kei kona koe?’

Kuru: ‘Aē!’

TRK: ‘E pēhea ana ngā mahi?’

Kuru: ‘E ngaua ana mātou e ngā māreikura.’

TRK: ‘Kei te pai! Ko te timo noa iho tērā o te namunamu. Tahi noa iho te māwhiti o te kapowai, ha, kua mutu te raruraru!’

Kuru: ‘He aha te tohu?’

Kaikawe: Mārama ana a Te Rangi Kaupapa ki ngā tū pakanga o te hunga māreikura. Tētahi o rātou tikanga, ka tū i roto i te āhua o te porowhita, ka torona atu ō rātou patu pounamu, ka pā ēnei, ka puta atu he hiko rere tika.

TRK: ‘Whakarongo mai! I te wā e tū porowhita ana ngā pounamu rā, pūhia rātou. I taua wā, e whakaemi ana rātou i ō rātou kaha katoa, nā, e tūwhera ana te manawa.’

Kuru: ‘Ka pai! Ka tutukia!’

TRK: ‘E pēhea ana te hunga tangata?’

Kuru: ‘Kei te oma. Kotahi te takahi o te waewae, ka papatahia!’

TRK: ‘Kei a koe taku mana e hoa! Kaua e tuku kia hinga!’

Kaikawe: E koa ana a Te Rangi Kaupapa. Kua tata tae ia ki te tiketike o tana maunga. Kāore tonu e roa, ka tūohu ki mua i a ia, ngā tāngata katoa o te ao, ngā atua katoa, te rangi, te whenua, ngā mea katoa. Ka pakekekeke ō rātou niho, ka wiriwiri ō rātou turi, i te rangonatanga i tana ingoa tapu… Te Rangi Kaupapa… Te Matua Nui o ngā ao katoa.

Kaikawe: Kua tae ngā tamariki tokowhā ki Wharekura, te whare mātauranga o te hunga tipua nō te rangi. Kei waho o te whare rātou e tau ana. E takia ana rātou e Te Whatu. E whakamāramahia ana e ia ngā tikanga o tēnei taumata o te whakataetae Poutiriao.

Whatu: ‘Kia mau mahara koutou, i hangaia e Tāwhirimātea mā he taonga hei pupuri i te mana o ngā Poutiriao. Mā ngā mana nei, e karo a Te Rangi Kaupapa.’

Kaikawe: Ka tohu atu te ringa o te kuia ki te whare.

Whatu: ‘Kei runga i ngā tūahu e whā o te whare nei he kōhatu. Kei roto i ia kōhatu tētahi wāhanga o te taonga i hangaia ai e ngā atua. Kei ia wāhanga nei he mananui. Kei tētahi ko te mana o te wai, kei tētahi te mana o te ahi, tētahi te mana o te whenua, tētahi te mana o te hau. Ko tā koutou kaupapa, whiria, kei tēhea kōhatu tēhea o ngā mana.’

Kaikawe: Ka āta whakangā te kuia. Ka noho, he toutou te māhunga. Te tūnga mai o tana māhunga, e heke ana ōna roimata.

Whatu: ‘Tēnei te wā, tamariki mā… tēnei te wā kia tutukia ngā akoranga katoa. Tukuna mā tōu ngākau, mā tōu wairua koe e tohu, kaua mā te māhunga noa iho.’

Kaikawe: Ka titiro hāngai ia ki te tauhou, ki a Wing Chu, katahi ki āna tauira.

Whatu: ‘Tō koutou hoa nei, awhinatia. Kaua e mahue atu i a koutou. Māna pea, ka oti te kaupapa.’

Kaikawe: Ki a Wing, ka mea atu a Te Whatu.

Whatu: ‘Mā te whatu o tōu manawa koe e whakakite.’

Wing: ‘Hei! Kaua e pōnānā! Māku ka oti…’

Whatu: ‘Ssshhh e tama. Kaua mā te arero e kōrero, mā te ngākau kē…’

Kaikawe: Ka tū a Te Whatu, ka awhi ia i a rātou katoa…

Tūrei: ‘Ēngari kei te haere koe ki whea? Kāre koe e noho mai?’

Whatu: ‘Kao e tama! Mā koutou anahe te pae o te whare nei e whakawhiti. Kei a koutou te wā…’

Wai: ‘Ēngari, ka kite anō mātou i a koe nē?’

Whatu: ‘Aē! Kei roto au i ō koutou ngākau.’

Kaikawe: Ka huri te kuia, ka ngaro atu… I taua wā ake, ka tūwhera mai te kūaha o Wharekura.

Kaikawe: Kua hoki a Te Whatu ki te ao tangata. Ki Titiraupenga maunga. Ki te ruma e takoto ana a Piri. Ka pā tōna ringa ki te papa pounamu e mau nei te tūpapaku o te tamaiti. Ka kuhu mai ki roto tana whāea, ko Manomano. Ka noho a Te Whatu ki runga i te papa pounamu. A Mano, ka noho i tana taha.

Mano: ‘E tau ana āu tamariki?’

Whatu: ‘Aē! E tau ana.’

Mano: ‘E tau ana koe?’

Whatu: ‘Aē hoki!’

Mano: ‘Me tīmata tāua.’

Taki (mā Mano)

He au āio, he ia āio, he ia āio nō te waipuna ariki He wai pū, he wai puna, he wai puhi nāu e Io-te-waiora Whakaahupapatia te pū nō tua ki te wai ū kai pō o Tūānuku Whakaahurangitia te pū nō tua ki te mana waiora o te ira tawhito Ka mau kia tīna! Tīna! Uiē! Tāi kī e!

Kaikawe: Ka kapurangahia e Te Whatu ōna ringa ki tōna waha, ka mapū atu te hau. Anō nei he pūrama māramatanga te āhua o te hau nei. Ka pupurihia e ia tōna hau i roto i ōna ringa, ka purua ki roto i te papa pounamu o Piri. Te pātanga atu o te hau ki te pounamu, ka tīaho mai te papa katoa, ka tīaho mai hoki a Piri, a, ka tīnei haere. Ka takoto a Te Whatu i runga i te papa pounamu. Mā te wā anō rāua ka whai oranga.

Tūrei: ‘Me pēhea tātou?’

Wai: ‘Ssh!’

Tūrei: ‘Kei te whakarongo atu koe ki te aha?’

Wai: ‘Sshh!’

Nehu: ‘Haere mai koe ki a au! Sshh!’

Kaikawe: Kua kuhu te tokowhā ki roto o Wharekura. Tere tonu te kapakapa o ō rātou manawa i te āmaimaihanga.

Tūrei: ‘Kei te hiamimi au…’

Wai: ‘Tūrei! Ssh! Tūreiti ināianei!’

Wing: ‘Kei a au he tīkanga! Whakapakaruhia ngā kōhatu kia kite ai ko tēhea wāhanga kei roto…’

Nehu: ‘Kao!’

Wing: ‘Nā wai i kī ko koe te rangatira?!’

Nehu: ‘Ehara au i tō tātou rangatira…’

Wing: ‘Tika! Whakapae ana au, whakapakarutia ngā kōhatu!’

Wai: ‘Kāti koe Wing! Whakarongo atu…’

Wing: ‘Ki te aha?’

Wai: ‘Whakarongo…’

Kaikawe: Kaha tonu te whakarongo atu o ngā tamariki.

Wai: ‘Kei te rongo anō koutou i tērā?’

Tūrei: ‘He aha Wai! He aha?’

Wai: ‘Kei te rongo atu au i te wai…’

Kaikawe: Ka āta hīkoi atu a Wai ki tētahi o ngā kōhatu. Ka tū, ka whakarongo atu. Ka rūrū tōna māhunga, ka neke atu ia ki tētahi kē.

Wai: ‘Kei konei! Kei konei te wai!’

Wing: ‘Pēhea tōu mōhio?’

Wai: ‘Nā te mea, kei te rongo au! Tēnei te whatu a Tangaroa.’

Kaikawe: Ka huri te kōtiro ki a Nehu.

Wai: ‘Kei a koe te mana a Tāne e Nehu. Ngā rākau, ngā manu, te one tonu anō… karangahia… mai i tōu ngākau.’

Kaikawe: Ka hoki ngā mahara o Nehu ki te wā i a ia e mahi ana i roto i te ngāhere, i te taha o ngā hua a Tāne. Ka ngātahi ia. I roto i tana whatumanawa, ka rangona ko te reo tiu o te manu, ka rangona te reo mumu o ngā rau, te reo o ngā ngāngara, te reo o te whenua. Katahi…

Nehu: ‘Kei te rongo… kei te rongo au… ki… kora rā. Tērā o ngā kōhatu.’

Kaikawe: Ka whakatata ia.

Nehu: ‘Kei roto katoa ngā reo o Tāne… kei te rongo atu au. Tēnei te kōhatu a Tāne…’

Wing: ‘Ei! Kāti tā kōrua! Kāre au i te rongo atu…’

Kaikawe: Ka rere atu te tamaiti ki tētahi o ngā kōhatu…

Wai: ‘Kao! Kaua e pā… tīaki ki a Tūrei… ko te kōhatu ka toe, koina kē tāu…’

Wing: ‘Tēnei te mana o Tūmatauenga…’

Wai: ‘Kao!’

Wing: ‘Kei konei —’ (Nehu: ‘Ehara!’) ‘— te mana o te ahi!’

Kaikawe: Ka naoa e Wing te kōhatu rā, ka hikina, ka whiua ki te papa kia pakaru ai…

Kaikawe: Kongakonga katoa te kōhatu. Katahi he reo nō tua kē, ka puta.

Wing: ‘Nā! He tika kē au! Kua rewa ake au i runga i te mura o te ahi!’

Kaikawe: E rere ana te mura. E miti ana te ahi i te tuanui o te whare. I waenga a Wing e tū ana. He ahi tipua te ahi nei. Katahi…

Tūrei: ‘Titiro!’

Kaikawe: Ko te taonga i kōhatutia e ngā atua, kua rewa ake. He wāhanga tā moko tana āhua. Ka kapia ki te mura ahi te taonga, katahi, anō nei he ringa e whakairo ana, ka tāngia e te mura ngā rārangi moko e ngaro ana.

Wing: ‘Kei te puta ki a au! Tūmatauenga! Tūmatariri! Tūkaitaua! Tēnei au e taki nei i a koe… tū mai!’

Kaikawe: Kua whakairohia e te ahi he kanohi mau moko. Ka tūwhera te waha o te kanohi rā, ka tētē ngā niho, katahi he haunui ka pū mai…

Moko 1: ‘Tēnei au e pū ake nei… iahaha! Ko Tāwhirimātea o te hau…’

Kaikawe: Ka pūhia e te haunui te ahi. Ka whāngaia.

Moko 1: ‘Mā te hau te ahi e whāngai… mā te hau hoki te ahi e tīnei…’

Kaikawe: Ka wekohia te ahi e te hau nui. Ka hikina a Wing (Wing: ‘Ka..o…!’) ka kawea atu ia ki waho o Wharekura… tōna reo hāparangi noa iho i mau ki ngā pakitara… (Wing: ‘aiii/ehara’) Kua piro te tauhou.

Kaikawe: Kua tau te pūehu. I roto tonu te tokotoru i a Wharekura. E tau ana te āio. Kua piritahi anō te kōhatu i whakapakaruhia e Wing. Kei runga tonu i ngā tūahu ngā kōhatu katoa. Tau ana ngā tamariki.

Wai: ‘Me pēhea ināianei? Kei a au tonu te whatu a Tangaroa.’

Nehu: ‘Kei a au tonu te whatu a Tāne. Tūrei? Whiria ko tēhea nō Tāwhiri.’

Tūrei: ‘Tērā rā! Nā!’

Nehu: ‘Te mea i rawekehia? Ēkene, kua mikiapuhia e ngā atua. Karangahia anō!’

Kaikawe: Ka tūwhera te whatu o te manawa o Tūrei. I roto i tana ngākau, ka kitea te hau e āta pū mai ana; i roto i āna taringa ka rangona tōna reo; ka pā te hau mahana ki tana kiri…

Tūrei: ‘Tēnei nā! Kei konei te mana a Tāwhirimātea.’

Wai: ‘Ka pēhea te mana a Tūmatauenga?’

Nehu: ‘E aua! Ēngari kua tūreiti ināianei. Me whakaoti e tātou te wāhanga ki a tātou. Waiho mā ngā atua e tohu a muri mai.’

Nehu: ‘Tēnei te wā e hoa mā! Ahakoa kāore i konei-a-tīnana a Piri, kei te rongo tonu au i tana wairua. Tokowhā tātou! Ehara tokotoru! Kia mau tātou ki tērā!’

Kaikawe: Ka whakatikatika a Nehu i a ia anō.

Nehu: ‘Whai mai kōrua i āku tohu!’

Kaikawe: Ka āta hīkina e ia tana kōhatu, ka mirimiria ki ōna ringa kia rongo te kōhatu i tana kiri nō Tāne.

Nehu: ‘Wai, tūhaina o ringa! Ūkuia atu ki runga i tōu kōhatu. Tūrei, pūhia tāu ki te hau māmā.’

Kaikawe: Ka whakamahia e te tokorua ngā tohu. Katahi, ka whanga…

Kaikawe: Ka kōwhā he hiko, ka rere ki a rātou katoa. Ka pā te hiko nei ki ngā kōhatu e toru. Ka wāhia ngā kōhatu. Mai i roto, ka rewa ake ngā tāonga i whakatauria ai e ngā tipua. E pūramatia ana ēnei. Ē titi mai ana ngā tae katoa o te kōpere. Ka rewa ngā taonga, ka piri. Ka pūramaramahia mai he kanohi anō e mau moko ana. E mārama ana ngā tā o te rae, me ērā o ngā pāpāringa. Ko tō te kauwae anahe kāre e kitea. Katahi he reo ka puta…

Piri: ‘Hei! E hoa mā! Kua mahue i a koutou te kauwae.’

Kaikawe: Ko Piri! Kua whakaarahia ake ia e Te Whatu.

Tūrei: ‘Piri?’

Wai: ‘Ko koe tēnā Piri?’

Nehu: ‘Kua hoki kēhua mai koe, he aha rā ke?’

Kaikawe: Ko te kanohi mau moko, kua rite ki tō Piri.

Piri: ‘Kaua e pōnānā. He nunui rawa ngā kōrero. Mā muri ka whakamāramahia ake. I tēnei wā, he kaupapa kei te haere…’

Tūrei: ‘Piri! Tiōhi! Piri! Kua whakamāui mai koe!’

Piri: ‘Hei! Hei! Poto! Kore kē nei au e whakarere i a koe! Ēngari, taihoa ake, kia mutu te kaupapa nei…’ (whakatā)

Kaikawe: Kua rite tātou? Tēnei te tohu. Tūrei, tīkina atu te kōhatu a Tūmatauenga. Whiua ki roto i te waha o te mata nei. Katahi koutou, kia tau!

Kaikawe: Ka whai tika tonu a Tūrei i ngā tohu…

Piri: ‘Pupurihia e hoa mā! Kei te kawea atu tātou ki te whatu o ngā Poutiriao — iahaha!’

KAUPAPA KŌRERO 12

Piri: ‘Kia mau kia whīta! Kei te rere atu tātou ki te whatu o ngā Poutiriao!’

Kaikawe: Kua whakaarahia ake e Te Whatu a Piri. Kua mau anō te hono i waenga i ngā tamariki. I tēnei wā, e puta atu ana rātou ki te ao tipua, ki te ao atua, te ao o Tāwhiri mā.

Tūrei: ‘Yīihāā! Piri!’

Kaikawe: Ka toro atu ngā ringa o Piri ki a Tūrei.

Piri: ‘Kei konei au e hoa!’

Kaikawe: Hotuhotu ana ngā tamariki katoa. Kikī ana rātou i te pātai ki tā rātou hoa, katahi anō ka whakaarahia ake.

Wai: ‘I pēhea anō ngā mahi nei Piri? Mate tūturu kē koe! Kua atua koe?’

Piri: ‘Ehara! Ko au noa iho tēnei!’

Kaikawe: Ka tere tana whakamārama i ngā āhuatanga e pā ana ki tana whakamāuitanga mai.

Wai: ‘Nā reira, e pēhea ana a Te Whatu?’

Tūrei: ‘Ka kite au anō mātou i a ia?’

Piri: ‘Aē me te kao! Aē, ka rongo anō mātou i a ia, ēngari, kao, kāre tātou e kite-a-kanohi i a ia? Hei aha koa, mā te wā ka mārama koutou.’

Kaikawe: Katahi te reo o Te Whatu ka puta…

Whatu: ‘He tika tā Piri.’

Nehu: ‘Te Whatu?’

Tūrei: ‘E kui! Kei whea a koe?’

Whatu: ‘Kei roto au i tōu ngākau.’

Wai: ‘Pēhea kē ana tērā mahi?’

Whatu: ‘Kei roto au i te ao wairua. Kāre i a au he tīnana.’

Tūrei: ‘He kaha tonu koe ki te awhina i a mātou?’

Whatu: ‘Aē e Tūrei! Māku tonu koutou e tohu. Kāti rā! Ko te tohu tuatahi ki a koutou, e whanga ana ngā atua! Kia kamakama!’

WĀHANGA TUARUA

Tāwhiri: ‘Kua tae mai koutou!’

Kaikawe: Ko Tāwhirimātea, te atua o ngā hau, e aro ana ki ngā tamariki.

Tāwhiri: ‘Kua eke mai koutou ki te taumata o ngā taumata. Tēnei te wā tuatahi, kua uru mai te tangata ki roto i a mātou. He kaupapa nunui hoki nāna koutou i taki mai.’

Kaikawe: Ka tīmata ngā atua ki te whakamārama haere i ngā kaupapa e pā ana ki a Te Rangi Kaupapa. Ka tū atu ko Tūmatauenga, te atua o te pakanga.

Tū: ‘E patua ana te ao tūturu, te ao tangata, te ao tipua, e Te Rangi Kaupapa. Kei a ia ētahi mananui, kāre e tika kia mau i a ia. Kua tū kē ia hei atua.’

Tāne: ‘Nā reira mātou i whakarite ai, kia tū ētahi o te hunga tāngata ki te karo i a ia. Tēnā, ko koutou tēnei kua tae mai nei!’

Tāwhiri: ‘Kua kite kē mātou, e ngātahi ana koutou. E aro mai ana hoki koutou ki a mātou me ā mātou uri, ara, ko ngā rākau, ngā manu, ngā ika, te hau, te ahi, te wai, te rangi me te whenua, tae noa ki te hunga tangata.’

Tangaroa: ‘Tamariki mā! Nāu mai ki te ao o ngā Poutiriao.’

Tū: ‘Tū mai kia riro i a koutou ngā tākoha…’

Tāwhiri: ‘Ngā mananui…’

Tāne: ‘Ngā tapu…’

Tū: ‘Ngā ngirangira me ngā hotahota…’

Atua: ‘Kia mau kia whīta! Uiē! Tai kī e!’

Kaikawe: Kaha tonu te whiti mai o te māramatanga i runga ake i ngā tamariki. Ka tū rātou. E kōwhā haere ana te hiko tipua. Ka honoa rātou e tētahi mura kahukura. Ka whakakīa ō rātou tīnana ki te mura nei. Ka whakarewahia rātou e tētahi hau. Ka tīmata te hau nei ki te hurihuri haere; ka hiko atu, ka hiko mai. Katahi he māramatanga, kaha ake i tō a Tamanui-te-rā, ka whiti mai. Auē Taukiri. Kua whaimana rangatira a Nehu, a Piri, a Waitohu, a Tūrei. Kua eke rātou ki te taumata Poutiriao. Kua rite rātou ki te atua. Ka mau te wehi!

Rātou: ‘POUTIRIAO! POUA TE HĀ!’

Nehu: ‘Te mana o te wao!’

Piri: ‘Te mana o te ahi!’

Wai: ‘Te mana o te wai!’

Tūrei: ‘Te mana o te hau!’

Rātou: ‘Hona kia mau kia whīta! Uiē! Tāi kī e!’

Kaikawe: E tūtū mai ana te tokowhā nei. Mīharo ana ō rātou āhua. Ō rātou kākahu he rerekē noa atu. He mau kahupapa, kahu pukupuku rātou. Ko tō Nehu he kākahu i waihangatia ki te kiri o te rākau. Ko tō Piri he harakeke kua whiria kia mātotoru, he pāke hoki kei ōna pakihiwi. Ko ngā kākahu o Waitohu kua hangaia ki te papa māro o te papaka nō te moana o Tangaroa. Ko tō Tūrei, he rite tonu ki te kiri tuarua, e piripiri ana ki tōna tīnana. Ko ō rātou kākahu katoa he tauārai te kaupapa. Nā, kāre rātou e pokaina e te kariri e te aha noa atu. I tua atu i ō rātou kākahu, ko te mea whakamīharo tonu, e tāngia ana ki te moko ō rātou kanohi. Kapi ana i ngā tā kōwhaiwhai ngā mata o ngā tama; ko tō Waitohu he moko te kauwae me te rae. Kei ō rātou waewae he moko pūhoro, he rape hoki o ngā pāpāringa-a-muri. Kua tū rātou i te tū o te toa rangatira.

Nehu: ‘Kei te pai anō tātou?’

Tūrei: ‘Taku mōhio! Piri, ko koe?’

Piri: ‘Aē! E āhua wairangi tonu ana taku māhunga, ēngari, taku mōhio kei te pai anō au! Wai, e pēhea ana koe?’

WĀHANGA TUATORU

Wai: ‘Tino pai rawa atu! Kei te rongo au i te tino kaha. He tino ora kei te pā mai.’

Nehu: ‘E kui? Kei kona anō koe?’

Whatu: ‘Aē! E āta tirotiro haere ana au i a koutou!’

Nehu: ‘Ēngari, he kāpō kē koe…?’

Whatu: ‘I roto i te ao wairua, ko te whatu o te manawa kē hei karu mōu… He tino ataahua rawa atu ō koutou āhua.’

Tūrei: ‘Nē? Kāre mātou e kataina? Te āhua o tōku kākahu nei, he tino kiri whakapiripiri, kei te kitea katoahia taku tīnana. Ngā wāhanga katoa.’

Whatu: ‘Pai noa iho kē te āhua e tama.’

Nehu: ‘Me aha mātou ināianei?’

Tūrei: ‘Pēhea ai te whakahaere i ngā taputapu nei?’

Whatu: ‘Kāre i a tātou te wā ki te raweke haere i ō koutou hotahota. Me hoki tika tātou ki raro ki te whenua, kei reira ngā kaupapa kia oti i a koutou. Kei reira ngā taua o Te Rangi Kaupapa.’

Kaikawe: Kua tae ngā tamariki ki tō rātou kainga huna i roto i ngā ngāherehere i te taha o Taupō moana. Kua whakarāpopotohia e Te Whatu ngā whakamārama mō ā rātou taputapu hou. I tēnei wā, e whakarite ana rātou ki te tūtaki ki ngā tangata rorohiko o te tohunga mākutu.

Whatu: ‘Kāre he whakamārama i tua atu i ēnei. Mā te hiko o tōu hinengaro, te mahaki o tōu ngākau me te tau o tōu wairua, ka oti te kaupapa nei. He pātai anō ā koutou?’

Kaikawe: Karūrū ngā tamariki.

Whatu: ‘Nā reira, kei te rite?’

Kaikawe: Ka titiro ngā tamariki i a rātou anō, ka rūrū ō rātou māhunga.

Whatu: ‘Tēnā, me haere. Kei a koutou te oranga o te ao.’

Rātou: ‘POUTIRIAO! POUA TE HĀ!’

Nehu: ‘Te mana o te wao!’

Piri: ‘Te mana o te ahi!’

Wai: ‘Te mana o te wai!’

Tūrei: ‘Te mana o te hau!’

Rātou: ‘Honoa kia mau kia whīta! Uiē! Tai kī! E!’

Nehu: ‘Tūrei! Karangahia te hau toi huarewa, māna tātou e kawe…’

Kaikawe: Ka hurihia e Tūrei tana pūrerehua, hō ana te reo pū tangi.

WĀHANGA TUAWHĀ

Tūrei: ‘Popohau! Apuhau! Pū mai e!’

Kaikawe: Kakanapa te uira. Ka tetere te whatitiri. Ka puta he hau tūahumairangi, he hau āwhiowhio…

Piri: ‘Iihāā! Iahaha!’

Kaikawe: Ka kawea ngā tamariki e te hau tipua nei ki mua i ngā taua o Te Rangi Kaupapa.

Kaikawe: Kapi katoa te whenua i ngā tangata rorohiko. Pīataata ana ō rātou kiri maitai. E horo haere ana ngā weriweri rā i ngā māreikura. E pēhia ana te hunga pounamu rā.

Nehu: ‘Kua tae ki te wā e hoa mā! Tukuna mā te wairua tātou e kawe.’

Piri: ‘Hei aha te kauhau Nehu! Pīrangi ana au kia uru…’

Nehu: ‘Kei te pēnā tonu koe…’

Piri: ‘Aē! Kia tere e hoa!’

Rātou: ‘Tū ki uta! Tū ki tai! Tū ki te rangi, iahaha!’

Kaikawe: Ka oma atu a Piri, hāngai tonu ki mua o te taua whakatūkino.

Piri: ‘E hoa mā, me whakahauraro koutou! Kei te kaute au ki te toru.’

Kaikawe: Haere hīkoi tonu mai ngā hoia.

Piri: ‘Tahi! Rua! Toru! Ha? E kī rā! TAIAHA!’

Kaikawe: Ka tū matatū te taiaha o Piri.

Piri: ‘Tū-ku-na!’

Kaikawe: Ka oma atu ia ki waenga o ngā toa, he rite ki te hiko tana rākau. Ka reti atu, ka ripi, kua poroa te waewae o tētahi, ka hinga tērā. Ka pore atu te māhunga o tētahi, ko te ringa o tētahi anō. Katahi te tamaiti nei ka raru… kua karapotia ia e ngā weri tokomaha.

Piri: ‘Koutou mā! Tautoko mai!’

Kaikawe: Ka tae te pōtiki, ko Tūrei…

Tūrei: ‘TEWHATEWHA! Tū-te-oropewa!’

Kaikawe: Ka huri haere tākau o Tūrei ki mua o tana aroaro, katahi ka tapokohia ki te whenua.

Tūrei: ‘Tapoko e!’

Kaikawe: Ka rere atu te hiko mai i te tīrongi o tana rākau, ka pā ki te whenua ki huri haere atu i roto i te āhua o te kōwhaiwhai…

Piri: ‘Tiōhi!’

WĀHANGA TUARIMA

Kaikawe: Ka hikona ngā maitai e tū karapoti mai ana. Ka rere te korakora, ka hingahinga haere rātou.

Piri: ‘Pai noa tāu, ēngari, e tāea ana e koe tēnei?’

Kaikawe: Ka whakatau awaroahia e Piri tana taiaha, ko tana ringa katau e pupuri ana i te arero, nā, poua te ate ki te whenua.

Tūrei: ‘Whhoooaaaa!’

Kaikawe: E rū ana te whenua. Kua whakaarahia ake a Ruaūmoko. Ka wāhi haere te whenua, ka ngarungaru, ka horohoro. Ka tūwhera ētahi waha whānui. Ka takataka atu ki roto ngā maitai kino.

Nehu: ‘Hei! Kōrua! Kia tūpato! Kei te tukuna e rātou ngā pōma nunui.’

Kaikawe: Ko Nehu! E mātahi ana ia i ā rāua mahi.

Wai: ‘Māku rātou!’

Kaikawe: Kua uru a Waitohu. He pākai tōna e waihangatia nei ki te papa o te pāua. Ko tāna kaupapa he rite tonu ki tō te karu whakarahi, he whakanui i ngā whitinga o te rā, ā, ka wera. Ka tū tana pākai nei, ka whitia e te rā, ko ngā hihī ka toro atu ki ngā pōma e whiua nei e ngā toa, ka pohūtia.

Tūrei: ‘Eeei! Āhua pai hoki tāu nē!’

Kaikawe: Katahi i taua wā, he reo hāparangi ka puta, ka tīoro mai…

TRK: ‘Ko wai tēnei e tū atu nei… Ko Te Rangi Kaupapa! Rangi Kaupapa!’

Kaikawe: Kua tae mai te tipua, kua tae mai a Te Rangi Kaupapa.

TRK: ‘Nau mai ki taku ao! Whakarongohia taku mana! Tēnei te mana o Te Rangi Kaupapa. Taua! E rere!’

Kaikawe: Auē te mataku! E rewa ake ana ngā maitai katoa ki te kauhanga o te rangi, ki te taha o tō rātou matua. He pūkaha whakarere kei ō rātou waewae.

TRK: ‘Tū taua! Kia rite!’

Kaikawe: Ka tū ngā ringa o ngā hoia maitai rā.

Nehu: ‘Koutou mā! Whakapiripiri mai! Whakapiri mai!’

TRK: ‘Pere uruhanga! Whakatau!’

Taua: ‘Hī!’

Poutiriao: ‘Te ahi! Te wai! Te wao! Te hau! Honoa kia whīta! Horoa e!’

Tūrei: ‘Tēnei te hau Titi mata horokakā!’

TRK: ‘Ka horoa koutou e te ahi tipua o aku pōma pere uruhanga! Tukuna! Urua!’

Kaikawe: I taua wā, ka tūwhera te whatu o te rangi.

Kaikawe: Ka ahu mai i tōna pito ko Titi mata horokakā, te matāmua o ngā hau o Tāwhirimātea. E tukuna ana e ngā taua takakino ō rātou pere uruhanga. Ka horo mai te hau atua nei; ko ngā maitai, ko ngā pere, ko ngā pōma, ko ngā kariri katoa, ka horomia ki roto i te korokoro o Tāwhirimātea. Kotahi noa iho te mea ka rangona ake…

TRK: ‘Ehara! Ehara! E kore nei au e piro i a koutou! Ko Te Rangi Kaupapa ka tū tonu, ka tū tonu, ka tū tonu e…’

Kaikawe: Kua oti! Kua tū te mana o ngā Poutiriao. He tamariki noa iho rātou. Ēngari, kei roto i ō rātou ngākau, ko te mana tawhito o ngā atua; ko te mana o te ao tūturu, te ao tangata, te ao mārama… ka mau te wehi!

1∞1