KAUHAU NUI
KAUPAPA 1 – HĀMIORA KAUHAUNUI
Tēnei mea te aroha
Nā Chris Winitana
“E hoa, e tino māharahara ana taku ngākau mō taku tuākana. Kua tino taka atu ia ki roto i te hē. Kei te tino mate! Tino mate rawa atu! Kei te mate wahine!”
Ka pātai te rātaka, “Hāmiora! He aha te mate o tērā?”
“Ha! Kua pau te hiko o tōu roro! Kua ngaro katoa i taku tuākana āna māpera.”
“He aha ngā tohu?”
“I tēnei wiki, e hia ngā taima kua kikia e ia taku kōtore. He aha ai? Nā te mea i raweke au i tōna paraehe makawe! Ko te mea hatekehi mō tērā, kia hamamatia rā anō ia e māmā, katahi anō ia ka whakapapai i ōna huruhuru.”
“He tohu anō?”
“Āe! Ko tana mahi tū roa ki mua o te whakaata. E whakamīharo ana au kāore anō te karaehe kia wāhia e ia! Ka tū ia, ka whakanuitia ōna uaua, ka huri atu, huri mai, he tino whakahīhī tana āhua. Katahi, ka mea atu ia, ‘Kia ora! Kia ora pēpi!’ Nā! Kia ora! Kia ora pēpi! Koina noa iho tana kōrero, e hia nei ngā taima! Nā, pakaru mai i a au te kata o te pīwaiwaka, kua mau au i a ia, āna, kua rite anō taku nono ki te whutupāoro, kua whanaia.”
“Mmm!” ka whakapau kupu te rātaka.
“Te whakamā hoki! He aha hoki te take kua rite ia ki te punua kuri. Kua kite au i a ia e whaiwhai haere ana i taua kōtiro, ko tōna arero e tāwēwē mai ana i tōna waha. Te whakamā hoki!”
Ka kōrero te rātaka, “Ko te aroha kē te kaupapa, Hāmiora! Kua mate tōu tuākana i te aroha!”
“Tino tika! Kua tino mate ia! Ko te kapinga ake o ēnei kōrero e hoa e pēnei ana: Ki te mate wahine koe, ka kāpo koe, ka pārehe tōu ihu i te hongihongi, ka tīmata koe ki te kōrero ki a koe anō, ‘Kia ora pēpi.’ Te mutunga ake, kua pōrangi koe!”
Ka mutu te kōrero a Hāmiora ki tōna rātaka. “Heoi anō e taku rātaka, taku aroha nui ki a koe, e mau ana i a koe ōku whakaaro, ōku wawata, aku tekateka hoki… ka kite i a koe!”
Kātahi ka whakamutunga atu ia ki ngā kōtiro, “Kōtiro mā, he tino tika ō koutou whakaaro, he tino pai te pene hinu hei pani ngutu… ka kite!”
KAUPAPA 2 – HĀMIORA KAUHAUNUI: Tēnei mea te haututū
Nā Chris Winitana
Ka tīmata anō a Hāmiora ki te kōrero ki tōna rātaka. “Taku rātaka, taku pukapuka rorohiko, kei te pēhea koe…”
“Kei te pai au! Kei te pēhea koe?”
“Kei te āhua rangirua au.”
“He aha ai?”
“Nā te mea ko taku taina a Hēmi! Koia te pōtiki o tō mātou whānau. Koia hoki te āporo o te manawa o ōku mātua.”
“He aha tana mate?”
“Ahakoa pēhea te kikino o āna mahi, kāre ia e kōhetetia, e riria, ōna taringa e tōpea… pēnei i āna mahi i te ata nei. Ka tikina e au tōna tarau kikorangi, kua hiahia ia i te tarau whero. Ka tikina tōna hāte ringa poto, kua hiahia ia i te mea ringa roa. Nā, kua auē tōna waha, kua tiorooro tōna reo, kua tae mai a māmā ki te whakawā i a au.”
“H-Ā-M-I-O-R-A! Kia tika tāu mahi!”
“Ēngari…”
“E hia kē nei ngā taima kua kōrero au…”
“Ēngari…”
“Na-na-na-na-na!”
“Nā! Kite koe! Heoi anō i riro mai i a au te kata whakamutunga; i tīni au i ōna tōkena, tētahi he whero, tētahi he pango. He rite tonu ia tana āhua ki tā te tangata whakakatakata. E ngē!”
I tētahi wā i rawekehia e ia aku māpera. Korara katoa i a ia aku taonga. Ētahi i kitea i raro i te moenga, ētahi i roto i ōku hū, ētahi atu i raro i te whāriki. Ko taku tino māpera i kitea rua tekau mā whā haora i muri mai… i roto i tōna kope. Iiiii! Yuk! Mate au i te riri!
Ka pātai te rātaka, “He hōhā anō tōu taina ki ō tūākana?”
“Āe! Kei a rātou katoa he kōrero mōna!”
Ka tākari atu ngā reo o tōna whānau: “H-Ē-M-I! Kaua e paraehe i ngā huruhuru o te ngeru ki taku paraehe niho.” “H-Ē-M-I! Ehara i te kai mā te ngeru taku mōkai ika, waihotia!” “H-Ē-M-I! I kī atu au ki a koe, ki te puru koe i te pene ki roto i tōu ihu, ka mau – māmā!” “H-Ē-M-I! Titiro ki te papa! Mā tētahi koe e hari ki te wharepaku!”
“Mmm! He tino nanakia tōu taina nē!”
“Āē! Ētahi wā, ka wikitōria au!”
Kātahi ka puta mai a Hēmi, “Hāmiora… ki te kai au i ngā rare nei, ka pirau ōku niho?”
“Āē Hēmi! Pāpā! Whakaaturia mai ō niho kēhua!”
“Iiiiii! Pirau ō niho, pāpā!”
“Ka pēnā ōu ki te kai koe i aua rare! Māku e pupuri! E ngē! Kaitoa! I pau katoa i a au āna rekareka!”
“He aha te whakatau Hāmiora?”
“Te whakatau? E pēnei ana! Ko te atua, nāna i whakawhanau mai ngā taina, kāre āna taina! He huatahi kē ia. Kaua e wareware, ki te kī atu tōu matua ki a koe, kia kumea e koe tōna matimati, kaua, me kume kē e koe tōna waewae…”
Ka rangona anō te reo e tatau ana, “Rua, tahi, tukuna…”
TE KORE
Ngā kōrero a Te Kupu-nui
Nā Chris Winitana
Ko tōku ingoa ko Te Kupu-nui. Ko tōku whare ko Te Whakaaro-nui. Ko tōku iwi ko Ngāti Kerewa Whara. Nau mai, tomo mai ki tōku whare kōrero!
E kī! E kī! Kei te hiahia koutou kia mōhio koutou mō Te Kore. He aha rā ia ana tikanga? He aha rā ia ngā kawa ōna? Aiii! He tino pīkiwhara pātai ērā! Pakaru noa atu te tini o ngā rorohiko i aua pātai nunui. Tae ake hoki ki ngā roronui o te ao Pākehā, nā, ko te iwi e mau koti mā nei, e mau mōhiti hoki nei, pērā rawa te tino mātotoru! Poupou ana te pawa i ō rātau taringa manu!
Kei a koe te whakautu ki aku pātai? Kei a koe te iro? Kei roto rānei koe i te tīwhatihatanga o te pō e haere ake ana? Tēnā, kia tino mārama mai koe, tīmata ai ngā mea katoa o ngā ao katoa, o ngā rangi katoa, o ngā aorangi katoa, i roto o te whatu o Te Kore! Ahakoa hoki he aha ia te mea, ko tana pūtake ki roto o Te Kore.
Ko Ihu-wareware mā, arā, ko nuipuku mā, kei te whakapono, ko te wā e kīa ana ko Te Kore, ko te wā tērā e pā ana ki te tīmatatanga o te ao, ka mutu. Ā, nō muri mai ko te wā o Te Pō, nō muri ake rā ko te wā o Te Ao. Me te aha, kei konei tātau e noho ake ana i roto o Te Ao. Me tōna hanga nei, kua mutu te wā o Te Kore, kua mutu tahi te wā o Te Pō. Tō meho! Kei te taki hē tērā whakaaro. Ehara i te mea kua mutu noa atu te wā o Te Kore! Ehara! Kua mutu noa atu rānei te wā o Te Pō! Ehara! Ehara! Ehara i te mea he rohenga wā a Te Kore, a Te Pō, a Te Ao. Kāo! He āhuatanga kē aua taumata e toru. Me whāki atu anō kia tino rangona. He āhua kē aua rohenga e toru.
Me te mea rā, e ngātahi ana aua āhuatanga e toru, i ngā wā katoa, i ngā wāhi katoa.
Ko Makaka te tohu o mua e mau ana ki tēnei hanga e tino mahuki ai te tangata. Me whakaahua e koe ki roto i tō hinengaro ngā porohita e toru. E noho ana te tuatahi ki roto o te tuarua, tērā kei roto o te tuatoru. Nā, ko te porohita rahi ko Te Kore. Ko te mea tuarua, kei roto e noho ana, ko Te Pō. Ko te mea tuatoru, kei roto anō e noho mai ana, ko Te Ao.
Nā, kei te kite anō koe i te tikanga o ngā porohita rā, otira, o te tohu a Makaka. Ko Te Kore te matua. Puta mai ai i roto i tōna whatu ko Te Pō. Ka mutu, puta ai i roto o tōna āhuru mōwai ko Te Ao — ko te ao tēnei e nohoia ake nei e tāua, e tātau.
Me takahuri ngā kōrero kia tino mātau ai. Nā te mea ko Te Kore, ko Te Pō me Te Ao. Nā te mea ko Te Pō, ko Te Ao. Kia waingōhia ngā kupu nei, ko ngā mea katoa o te ao, kei te whai i tēnei whakapapa. Ko tana wairua ka āuahatia o roto o Te Kore. Ko tana āhua ka tāreia o roto o Te Pō. Ko tana āhua ake ka hua o roto o Te Ao. Me te mea nei, kei te haere tonu tēnei hangatanga i ngā wā katoa, i ngā wāhi katoa. Ehara i te mea i tutukia ai anahe i te wā e meatia ana ko Te Ōrokohanganga, ko Te Whakamatūtanga rānei. Tērā ia ngā ingoa a ō tātau tīpuna mō te tīmatatanga o ngā mea katoa. Engari kē, e tutukia ana i ngā wā katoa, i ngā wāhi katoa. Tae mai ki tēnei hekona. Me tēnā. Me tēnā. Haere tonu ake! Haere tonu ake! E korekore rawa nei e mutu!
Nā te mea ko tēnei tū āhuatanga, e pū ana, e tipu ana, e ora ana, e pirau haere ana, e mate atu ana, ngā mea katoa o te ao. Ko Te Kore kei te whāngai, ko Te Pō kei te hanga, ko Te Ao te huanga, arā, te wāhi e tino hua ai ngā mea i kitea ai i Te Kore.
Ekene, kāore tonu e mau ana i a koutou ēnei pitopito whakaaro āku. Kei te pai noa iho! Me haere tonu ake aku kōrero ki te whakamārama.
Ko Te Kore te pitomata. Ko Te Pō te kōpū e whakaahuatia ai taua pitomata. Ko Te Ao te whakatinanatanga o taua pitomata.
E mārama ana te kupu pitomata? Ko te kaha tērā o tētahi mea ki te whakatutuki i tāna e whai atu rā. Pēnei nā i a tāua te tangata. He wairua koe i te tuatahi — kei tō wairua tō pitomata, he pitomata nō roto mai o Te Kore. Nāwai rā, ka pū mai koe ki roto i te kōpū o tō whāea — koirā te āhua o Te Pō, he āhuru mōwai. Ā, kātahi koe ka whānau mai ki te ao — koirā tō huanga, tō whakatinanatanga ki roto o Te Ao Mārama. Arā tōna whakapapa, mai i Te Kore ki Te Pō ki Te Ao. Mai i te pitomata ki te āhurutanga, ki te tinanatanga. Mai i te wairua, ki te hinengaro, ki te tinana. He mea ngātahi ēnei mata katoa o te tangata, otira, o te ao whānui katoa.
Mehemea kāore tonu anō koe kia kite atu i te Hīnātore, me pēnei ngā kōrero. Kotahi te mauri o ngā mea katoa, engari, kei ia mauri tōna ake anō āhua. Ko aua āhua katoa, ka whakatutukia mai i Te Kore ki Te Ao.
He kākano, he tipu, he rākau.
He pēpi, he taiohi, he pakeke.
He pīpī, he kāwaiwai, he manu.
He anuhe, he tūngoungou, he pūrerehua.
Nā reira, taringa rahirahi mā, i tēnei hekona, i tēnā hekona, e mahi ana a Te Kore i tāna mahi rangatira — he whakahou i te ao. Ko te pitomata o ngā mea katoa ka kitea i roto i tōna whatu. Ka mutu, ka whai hua taua pitomata ki roto o Te Pō, ka tunua, me he keke. Ā, ko te maoatanga o taua keke ko Te Ao Mārama.
He aha a Te Kore?
Ko te pitomata o ngā mea katoa.
He aha tana kawa?
He whakahou i ngā mea katoa.
He aha ana tikanga?
E whakahou ana i ngā wā katoa.
Nā Te Kupu-nui
Te Kupu-nui: Te Pō
Mā te tamaiti 10 tau pakeke atu
Nā Chris Winitana
Ko tōku ingoa ko Te Kupu-nui. Ko tōku whare ko Te Whakaaro-nui. Ko tōku iwi ko Ngāti Kerewa Whara. Nau mai, tomo mai ki tōku whare kōrero!
Tēnā anō koutou taringa pīkako mā! Ko tā tātau kaupapa ko te āhuatanga nei o rātau mā, e kīa ana, ko Te Pō. He aha rā ia ana āhua. He aha rā ia ana kawa. He aha hoki rā ia ngā tikanga āna.
Kāore he take o te kōrero mō Te Pō, ka kore nei tātau e kōrero mō Te Kore me Te Ao.
Tuatahi, ehara ēnei i te kupu whakaatu i tētahi wā. Pērā i te wā o te ata, i te wā rānei o te poupoutanga o te rā, i te wā hoki o te ahipō. He rohenga wā ērā kupu whakaatu i tētahi wā o te rā. Anō ko te ono o ngā haora o te ata, ko te ata tonu. Ko te tekau mā rua o ngā haora, ko te poupoutanga o te rā. Ko te ono o ngā haora o te ahipō, ko te ahipō tonu. Kia tino mārama mai koutou e hoa mā, ehara a Te Kore, a Te Pō, a Te Ao, i te rohenga wā.
He āhuatanga kē ēnei rohenga e toru i kitea ake ai e ō tātau mātua tīpuna i tā rātau kaha ki te mātai i ngā kūtereteretanga o te ao, o te pō, o te kore. Ko te pātai nui e whakautua ana e rātau mā, ko tēnei nā — e pēhea ana te orokohanganga o te ao? E pēhea ana te tīmatanga o te ao? E pēhea tahi ana te whakahoutanga a te ao i a ia anō? He aha hoki rā ia ngā mana, ngā mauri me ngā tapu e hangahanga haere ana i te ao?
Kātahi rātau ka ruku ki roto o te pū uhutonga, arā, ki roto i a rātau anō, ki te rapu i te kōrero. Koirā ia te tino tikanga o te kōrero, 'rapua te mea ngaro'. Ko te noho a Tāwhaki tētahi ingoa anō. Ko te whakangue anō tētahi. Ko te karakia anō tētahi. Koirā koutou o te kura o Te Ahorangi i tukua ai ki te karakia i ia ata, i ia ahiahi, kia waia mai ai koutou ki tēnei tikanga nunui ā rātau. Ā, ka pakeke mai ana, kua mau kē i a koutou ana āhua, ana piki me ana heke.
Heoi anō, kia hoki au ki te pātai nei, he aha ia tēnei mea Te Pō.
Mā te kupu whakarite e whakaatu. Me he kākano a Te Kore. Kei roto i tōna pito ko te mata o tōna nei rākau. Kei roto i a ia ko ngā pakiaka e whakamau ana i te rākau kia mau ki te whenua. Kei roto ko tōna tumu hei tūnga mā te tīwai. Kei roto ko te tīwai hei horanga mā te kauru. Kei roto ko te kauru hei pekanga atu mā ngā peka. Kei roto ko ngā peka hei nohoanga mā ngā rau. Kei roto ko ngā rau hei iringa mā ngā kākano. Ā, ka tīmata mai anō te huri o te rākau.
Ko te mana katoa o te rākau kei roto o te kākano, ahakoa, kāore anō taua kākano kia tōkia ki te whenua.
Nā, he pērā rawa te āhua o Te Kore. Kei roto o Te Kore ko te pitomata o ngā mea katoa. Kei roto o te kākano te pitomata katoa o te rākau.
Ko te whakatōtanga o taua kākano ki roto o te whenua mōmona, ko te huringa ake o te kākano rā mai i Te Kore, ki Te Pō.
Nāwai rā, ka pū te kākano, ka more, ka weu. Ka pērā ai, arā, ka tīmata ki te tipu nō te kaha o te whenua ki te whāngai i a ia. Ko ngā waiora o te ua, ka heke mai i te rangi ka ū ki te whenua. Ka whāngai i te kākano. Ko ngā oranga o te whenua tonu, ka ū ki te kākano, ka whāngai, ka tipu. Ko ngā oranga nō roto o ngā hihī a Tamaterā, ka ū ki te whenua, ka mahana, ka ora te kākano.
Nā konā, ka pū ai. Ko te whai take o taua kākano, kia mau ia ki te whenua. Ka more, ka tipu ko te matua o ōna nei pakiaka. Ka weu, ko te tukunga atu o ngā huruhuru pakiaka nei ki te kimi kai hei whakapakari i te kākano.
Koirā ia ko te āhua o Te Pō.
Me he kōpū e tīmata ai te tutukinga o ngā pitomata kei roto o taua kākano e mau ana.
Nō roto o Te Pō, ka whai take aua pitomata rākau, ka tipu. Ko te pū tērā, ko te more tērā, ko te weu tērā. Ko ērā wāhi o te kākano, tipu ake ai i roto o te kōpū o te whenua.
Ko te pakarutanga ake o te aka o te kākano ki runga o te whenua, kia pāngia e ngā tīwerawera a Tamaterā, ko te huringa tērā mai i Te Pō ki Te Ao.
Ko te whakatinanatanga tērā o te kākano, me ōna mana pitomata katoa, ki roto o te māramatanga o Te Ao. Arā, hei roto o e ao mārama e whai tinana ai ngā pitomata o te rākau. Kō ōna pakiaka, ko tōna tumu, ko tōna tīwai, ko tōna kauru, ko ōna peka, ko ōna rau, ko ōna pura, tae ake ki ōna kākano. Nāwai rā, ka taka tētahi o aua kākano ki te whenua, ka tīmata anō te huri o te ao o te rākau, ā, ka whai uri.
Ko tōna tikanga, e whēiro ana koutou ki te āhua o ēnei kōrero.
Ahakoa ia te uaua o te whakamahuki i te āhua o Te Pō, e tino māma ana te whakamārama ake mā te kupu whakarite, ko te kākano tērā. E tino mārama ana tātau katoa ki ngā āhua ōna. Koirā i tikina ai e ō mātua tīpuna te kākano e pū ana, e more ana, e weu ana, e tipu ana, hei kawe i ngā whakamārama.
Nā reira tamariki mā, me pēhea rā te whakarau tītapu i ēnei kōrero hei tikitiki mō ō koutou panepane?
Me huri pēnei.
Me he kākano a Te Kore. Kei roto i a ia te mana, te tapu, te mauri, otira, ko te pitomata o te rākau.
Ko te whakatōnga o taua kākano ki roto o te whenua mōmona, me te tipunga mai o tana pū, o tana more, ko Te Pō. Ko te tipuranga ake o tana aka ki runga o te whenua, ko te huringa atu ōna ki Te Ao.
He kōpū a Te Pō.
He āhuru mōwai a Te Pō.
He tino rite a Te Pō ki te wahine e hapū ana. Kei roto i a ia ko te pēpi e tipu ana.
E mau ana te mana o Te Pō i ngā wā katoa, i ngā wāhi katoa. Nā te mea ko ia e hapū ana te ao i ngā wā katoa, i ngā wāhi katoa. Arā, e whakaoratia ana ngā pitomata e noho ana o roto o Te Kore.
Nā Te Kupu-nui
Te Kupu-nui: Te Ao
Nā Chris Winitana
Ko tōku ingoa ko Te Kupu-nui. Ko tōku whare ko Te Whakaaro-nui. Ko tōku iwi ko Ngāti Kerewa Whara. Nau mai, tomo mai ki tōku whare kōrero!
Kua hoki mai anō koutou e hoa mā kia mirimiria ō taringa ki ngā tai kupu āku, a Te Kupu-nui. Nā reira, kuhu mai, hou mai ki tōku marae. Ko te kaupapa hei mātai mā tātau, ko tēnei nā o Te Ao. Arā ko Te Kore, arā ko Te Pō, arā ko Te Ao. He tokotoru tēnei e noho ngātahi ana. Engari, kia whēiro mai, ehara ēnei mea i te wehenga wā, engari kē, he āhuatanga kē nō te ao.
E mōhio rānei koutou, he iwi whakaaro nui ō tātau kōhika? Pērā rawa i ngā tohunga whakaaro nui o te ao Pākehā, o te ao Hāpani, o hea atu rānei, o te ao whānui katoa. I mātai anō rātau i tō rātau ao kia rongo mai ai rātau, kia kite mai ai rānei, i ngā mana me ngā tapu e whakahaere ana, e whakangātahi ana i te ao, me ana wāhanga katoa.
E rua rawa ngā huarahi i whāia rā e rātau kia eke ai te māramatanga. Ko tētahi ko te mātaitanga o te ao kikokiko. Nā, ko te mātakinga o ngā mea kiko o te ao e pū ana, e tipu ana, e pirau haere ana, e mate atu ana. Āta mātakina ai te ao e rātau kia riro mai ana rawa, ana hua e ora ai rātau. Nā, ko te oranga kai, oranga whare, oranga kākahu, oranga tauārāi, oranga rongoā, oranga whakaniko, oranga mātauranga, oranga whakangahau.
Ko te tuarua o ngā huarahi ko te mātaitanga o te ao wairua mā roto o te karakia. I reira i kitea ai ko te kūteretanga o te ao, o te pō, o te kore. Nā te kaha mātai nei, ka tino mārama rātau ki ngā mana me ngā tapu o te ao e whakatau ana i te hurihuringa o te ao i runga i tōna taumata.
Nā konā ko te tokotoru nei ko Te Kore, ko Te Pō, ko Te Ao. Ko Te Kore te kākano e mau nei ki ngā pitomata o ngā mea katoa. Ko Te Pō te tīmatanga o te whakaekenga o aua pitomata kia whai āhua. Ko Te Ao te whakatinanatanga o aua pitomata. Arā, ko te tutukinga o aua mea katoa i roto i te ao mārama.
Me hoki au ki ngā kupu whakarite a rātau mā hei kawe i ngā kōrero. Whakaritea ai e rātau ko te rākau hei whakatauira i ō rātau whakaaro mō ngā mana o te ao. Ko te pitomata o te rākau, ko ana wāhanga katoa, kei te mau ki roto o te kākano. Ahakoa he kākano noa iho taua kākano, ehara rā i te rākau. Kei roto tonu o tōna puku ko te mana o te rākau e ū ana. Koirā a Te Kore. Kei roto i a ia ko te pitomata o ngā mea katoa, ahakoa ia he aha te mea.
Kātahi nā ko Te Pō. Whakatōkia ai taua kākano ki roto o te whenua mōmona, ā, nāwai rā, ka tipu. Ko te pū, ka more, ka weu. Ko te whai pakiakatanga tērā o te kākano hei pupuri i te rākau. Mehe kōpū taua kākano e whakamaoa haere ana i te āhua o te rākau kei roto i a ia e noho ana. Ko te huringa tēnei o taua kākano ki te whakatutuki i ngā pitomata ōna e tū rangatira ake ai te rākau. Koia Te Pō.
Kātahi ko Te Ao. Ka mutu te whakamautanga o te pū, o te more, o te weu, ki roto o te whenua, kātahi anō ka ahu atu ki te māramatanga, ki ngā hihī a Tamaterā. Koirā te aka o te rākau e rea ana, e tipu atu ana ki te ao mārama. Ka wao, ka kune, ka whē, ka tau anō. Ko te whakatinanatanga tēnei o ngā pitomata o te rākau, i kitea ai i roto o tana whakatōtanga ki roto o te whenua. Kātahi anō ka ao mārama.
Nā reira, ko Te Ao, te huanga o ngā pitomata o Te Kore, e auahatia ana o roto o Te Pō. Ka whai tinana ki roto o Te Ao.
Tamariki mā, me mārama koutou ki tēnei nā kōrero. Noho ai Te Ao, ki roto o Te Pō. Noho ai Te Pō ki roto o Te Kore. Mā roto o ētahi kupu kē, rere ai te wai a Te Kore ki te whakakī i Te Pō. Rere ai te wai a Te Pō ki te whakakī i Te Ao. Ko te rerenga o te wai mai i tētahi āhua ki tētahi, ko te huringa o te ao ki runga o tōna taumata.
Me whakanoi mai te pātai nei ki mua i ō koutou nā ihu, e pēhea ana te whakamatūtanga o te ao? Tuatahi, he aha ia te whakamatūtanga? Nā, pēhea ai te whai matūtanga o te ao? E pēhea ana te whai tinanatanga o te ao?
Kātahi ko tēnei kōrero. E mate ana te ao i ngā wā katoa, i ngā wāhi katoa. Nā, ko te koroua haeretanga o te tangata i ia rā. Ko te tipuranga mai o ngā putiputi, kātahi ka māwhe, ka mate. Ko te huinga mai o ngā kapua i te rāngi, ka heke te ua, ka mutu, ko te ngaronga atu o aua kapua. Mehemea, nō Te Ao taua mea, e mate haere ana.
Ko te pirau te rangatira o te ao!
Heoi anō, me takahuri te kōrero. E whakahou ana te ao i ngā wā katoa, i ngā wāhi katoa. Nā, ko te whānautanga mai o ngā pēpi ahakoa te matenga atu o ngā pakeke. Ko te huanga mai o ētahi putiputi anō, ahakoa te māwhetanga atu o ētahi atu. Ko te huinga mai o ētahi kapua anō.
Ko te pātai, e pēhea ana tēnei mahi? Ko te matenga atu o tētahi mea, ko te aranga mai o tētahi anō mea?
Ko te tokotoru o Te Kore, o Te Pō, o Te Ao, kei te whakarite. E mōhiotia ana o roto o Te Kore, ko ngā mea katoa, o ngā ao katoa, o ngā rangi katoa, mutunga kore nei. Kei roto o te kōpū o Te Pō ngā mea katoa, ki ngā wāhi katoa o ngā ao katoa, e tunua ana. Kei roto o te kiko o Te Ao ngā mea katoa, ki ngā wāhi katoa o ngā ao katoa e whakatinanahia ana.
Nā reira, e ngātahi ana a Te Kore, a Te Pō, a Te Ao. Nā te mea kō ēnei mana, e ora tonu ana tātau, otira, te ao e noho nei tātau.
He ao i auahatia ai o roto o Te Pō.
He pō i kitea ai o roto o Te Kore.
Koirā te māramatanga a ō tātau mātua tīpuna.
Tīhei mauriora!
Nā Te Kupu-nui
Te Kupu-nui: Te Toi o Ngā Rangi
Mā te tamaiti 10 tau atu te pakeke
Nā Chris Winitana
Ko te kaupapa kei mua ake o te aroaro i tēnei wā hei whakaaro iho mā tātau, ko te āhua o te Toi o Ngā Rangi. Nā reira, kia tau te tou ki raro! Kia mutu hoki te pīrorirori haere! Kia mau te ihu ki te kaupapa! Arā, kia rite koe ki tō maunga e tau ana i raro, e tau ana i runga. Mā konā rā, ka tika ai te tū o te whakaaro, me he maunga, me ko Tongariro, ko Tauhara rānei, e toro atu ana ki te whānuitanga o te rangi.
Ko tētahi kupu e ōrite ana te wairua ki tō te kupu Toi ko tēnei nā, ko Pū. Engari, e hoa mā, ehara ko te pū hurihuri rā me ana kariri, nā te Pākehā i hari mai, i parekuratia ai ō tātau mātua tīpuna i te rau tau 1800. Ehara! Ehara! Engari kē ko te pīto tonu tāku e kōrero ana. Nā, ko te toi, ko te pū, ko te pīto rānei he āhua rite tonu te tikanga o aua kupu e toru. I ēnei rā, nā runga pea o te kaha o te iwi Māori ki te uru ki roto i te whakapono a te Pākehā, arā, ko te Ao Karaitiana me ana herehere katoa, kua noho mai rā ko te toi o ngā rangi, hei kupu whakaatu anō mō te heaven o te ao Pākehā, kei reira e noho teitei mai ana te Matua-nui-o-te-rangi.
Kāore i te pērā te āhua o tā te ao Māori aronga. Tuatahi, he rerekē tā tātau aronga ki te whakaaro he Matua-nui-o-te-rangi kei tōna papakāinga, kei tōna rangi motuhake rānei, e noho mai ana. Ko te mea kē rā, kei ia mea o te ao, tae mai rā ki a tātau te tangata, tōna matua-koretanga, tōna matua-nuitanga rānei. Noho kē ai taua matua-koretanga ki roto i a ia tonu rā, ki roto hoki ki ngā wāhi katoa, i te wā kotahi. Ki a koutou e whakaaro ake ana, ā tēnā, e pēhea ana te āhua ki a Io? He atua hanga noa ia? Ehara rānei ia i te Matua-nui-o-te-rangi? Taihoa ake te nuinga atu o ngā whakamārama mōna. I tēnei wā, me whakahīweka pēnei nā te kōrero, he pū tahito a Io nō ngā wānanga ariki o mua nō Hawaiki rā anō, engari, kua kākahuria ki ngā pūweru kē, arā, ki ngā pūweru o te Pākehā.
I tōna pito tapu, ko te matua-koretanga e kōrerohia ake nei e au. Ehara ia i te atua pērā i tā te Pākehā, whakapono, kei tōna nei ringa te ao e pupurihia ana. Anō hoki he tangata tōna āhua, he reo kōrero tōna, he whakawā i te tangata tana mahi. Ā, mehe tangata aroha koe, ka puakina mai ngā kēti o tōna kāinga, kia uru atu ai koe ki roto. Ā, mehe tangata kino koe, ka tukua koe ki roto o te mura o te ahi a Hātana. Nā, ko tā ngā ariki o mua mō Io, ko Io tonu te mana mutunga kore, ehara ia i te tangata, ehara ia i te atua. Kei tua noa atu ia i ēnā hanga e rua.
He mana kē ia, nāna ko te pito o te ao. Ā, nāna ko te mana e noho tahi ana a Te Kore, a Te Pō, a Te Ao. E haeretahi ana, e ngātahi ana i ngā wā katoa. Ko te pitomata o te ao kei roto o te toi o Te Kore e pupurihia ana. Ka eke ki tā Te Pō, ko te auahatanga o taua pitomata. Kātahi ka eke ki tā Te Ao, ko te whakatinanatanga o taua pitomata ki roto o te māramatanga o te ao. Nā, ko Io tērā. He mana mutunga kore e whai ora ai ngā mea katoa. Ekene, he āhua uaua ēnei whakaaro ki te uakōau, ki te pūtere, engari, mā te ao anō koe, koutou, e ako, e kite ai rānei koutou i te tika o ēnei kōrero a ō koutou kahika. Nā te mea, ko te ao tonu te whakatinanatanga o ēnei mea.
Ko tētahi pakirehua e toe ana kia whakautua, mehemea e tika ana tāku e mea ake nei mō Io me ōna nei āhua, he aha rā ia te take, i roto i ngā kōrero o Te Kauwae Runga, ngā kōrero rānei o Tuhi Māreikura, ko tōna rite kē ko te Matua-nui-o-te-rangi e kōrerohia ake ana e ngā Karaitiana o te ao Pākehā? Pai noa iho taua pātai. Engari, pai noa iho hoki te whakautu. Ko te āhua nei o aua pukapuka kōrero nā ō tātau tīpuna tohunga rā hoki, ko te whakakotahitanga o ngā kaupapa e rua. Nā, ko tā Io kaupapa ki ngā ariki nō mua, nō Hawaiki tonu, ko te Matua-koretanga rā. Me, ko tā te Pākehā i kawe mai i tāwahi, ko te Matua-nuitanga rā.
Ka mutu, te āhua nei, i whakapiritia ngā kaupapa e rua kia whai oranga ai rātau i te wā e tino patua kinotia ana te iwi Māori e ngā hoia koti whero i tētahi taha, me ngā pirihi kara mā me te Rongopai i tētahi taha. Heoi anō, he whakapae noa tēnei. Kāti rā ēnei kōrero, kia hoki ki te toi o ngā kōrero nā ko te Toi o Ngā Rangi. Ko te toi, ko te pū, ko te pīto. Hei tino whakamahuki i te tikanga o ngā kupu nei, me tiki atu i te tohu o Makaka-nui-o-te-aha. Kua kore pea he tohe mō te āhua o tēnā tohu a ō tātau mātāpuputu o mua nō mai rā anō ko te tohu a Makaka. Ki tā te Māori mātai, e rua rawa ngā pito o Makaka, ko te pito tērā mai i waho ki roto, kātahi ko te pito tērā mai i roto ki waho, ka rua. Heoi anō, hāunga tērā, ko te pito mai i roto ki waho, te tino toi hoki o Makaka, arā, ko te tino pū tonu o waenganui, i hua ai a Makaka. Ki a rātau mā, ko ngā mea katoa o ngā ao katoa, tīmata kē mai ai i roto o te āhua o Makaka. Nā, he pito tōna, he toi tōna, he pū tōna. Mai i reira ka tipu.
Ko te tipuranga atu, he mea tipu mai i roto mai i te pito tonu. Ā, ka huri haere atu i te pito, ko taua pito tonu e whāngai ana i ngā tipuranga ōna, kia mau ai i aua tipuranga te āhua nō roto o tōna pito. Nā, he wā anō, ka rua ngā tipuranga mai i te pito, ko tētahi ki tētahi taha o te pito, ko tētahi ki tētahi taha anō. Kei te rite tonu aua toronga tipuranga e rua, engari, ko tētahi kei te noa, ko tētahi kei te tapu. Mā roto reo kē, ko tētahi kei te wahine, ko tētahi kei te tāne. Kāore nei rāua i te pakanga, engari, e ngātahi ana. Kei waenganui i a rāua tahi ko te ao katoa e huri ana. Ka whaiwhai ngā tipuranga e rua nei i a rāua anō kia ea rā anō tā rāua. Nā reira he mana tō te tāne, he mana anō tō te wahine.
Ko te eatanga rā e kōrerohia ake nei, ko te whakatutukihanga o taua mea, i tīmata mai ai i te pito tonu o Makaka, arā, i te toi o Makaka, arā, i te toi o ngā rangi ōna. Hei whakawaingōhia i te āhua o ēnei kōrero pakeke tonu nei, me pēnei te kī, kei ngā mea katoa tōna toi ake, ōna rangi ake, tōna toi rangi ake. Kei roto i te toi o aua rangi ōna, ko tōna pito, ko tōna āhua, ko tōna mauri e whakarite nei i aua āhua katoa ōna kia tutukia, kia ea. Kia huri ki kupu kē, ehara rā te Toi o Ngā Rangi i tētahi wāhi kei waho atu i a koe. Ehara rā e hoa mā! Engari kē rā, he āhuatanga ia kei roto i a koe, kei roto i ngā mea katoa o ngā ao katoa o ngā wāhi katoa.
Nā te mea ko tōu ake nā Toi o Ngā Rangi, kua oti rā te whakatau, ko koe tonu rā ko koe tonu anō. Ehara koe i tētahi tangata kē, engari rā ko koe tonu. Kei tōu ake toi ko tōu ake mana-mutunga-kore. Kei reira ko te ihorei a Io. Kei reira ko ngā whare tapu. Ko ngā awa tapu. Ko ngā mea katoa, kei roto i a koe. Ko te ao katoa, kei roto i a koe. Ko ngā ao katoa, kei roto i a koe. Ko koe anō te ao. Ko te ao anō ko koe! Motuhake!
Haramai te toki!
Haumie! Uie! Tāiki e!
Nā Te Kupu-nui
Te Kupu-nui: Ngā Whare Tapu
Mā te tamaiti 10 tau atu te pakeke
Nā Chris Winitana
Tēnā hoki anō koutou ihu hūpete mā! Kua hoki mai koutou ki te kōmurumuru i ngā kirikiri kia toe ko te kirikiri kotahi. Kātahi anō koe ka whēiro, ko koe tonu tēnā te kiriiri kotahi e meatia ake nei! Mā konā rā, ka tino mārama tō pīnati, ahakoa ia tōna kotahi, e hono ana taua kirikiri ki tōna poioneone, ko taua poioneone ki tōna whenua, ko taua whenua ki te ao whānui, ki tōna rangi, atu ki ōna rangi. Koirā ia te mana o te ao Māori!
E hono ana ngā mea katoa, ahakoa ia he aha taua mea, e kore rā e noho mokemoke noa, aroaroā nei! Kia waihape rā ki tā tātau kaupapa, ko ngā whare tapu kei roto o te Toi o Ngā Rangi. Heoi anō, kia hoki au ki ngā taumata kōrero mō te Toi o Ngā Rangi hei whakaohooho anō i ō koutou nā whakaaro. Kei ia mea o roto o te ao mārama nei tōna ake Toirangi, arā, tōna ake Toi o Ngā Rangi. Ehara te Toi o Ngā Rangi i tētahi wāhi, anō ko tōu whare, ko tōu maunga rānei. Anō rā hoki ko te rangi e tū iho mai nei, kei runga rā i a tātau. Ehara hoki! He āhuatanga kē ia nō roto, nō waho hoki, o ngā mea katoa. Ehara hoki te Toi o Ngā Rangi i tētahi rangi noho ai tētahi atua nunui, anō he tangata tōna āhua.
Me te aha, ko te mahi a taua atua nunui, ko te whakahaere i a koe. E kao! E tama mā, e hine mā, kei a koe anō tō toi, tō pito, tō pū. He kupu anō erā e rua mō te toi nei. Kei a koe ake anō tōu nā pito. Engari, kei te ao anō tōna ake pito. He rite tonu. Ko te ritenga ko te moana me tōna māturu wai kotahi noa nei. Kei te ao tōna moana. Kei a koe tētahi māturutanga nō taua moana. Nā, ahakoa kei a koe anō tōu nā ake pito nei, ahakoa hoki kei te ao whānui tōna ake pito nei, he uri ā-toto nei, ā-whēua nei koe ki te ao whānui e hurihuri haere rā i runga i tōna taumata. Kāore e kitea he wehenga! Kia whai tonu atu tātau i te huarahi o ēnei whakaaro.
Kei roto i a koe te Toi o Ngā Rangi, kei roto i te ao te Toi o Ngā Rangi. Ko tētahi he moana, ko tētahi he māturunga nō taua moana. Ko tētahi he poioneone, ko tētahi he kirikiri kotahi nō taua poioneone. Ko tētahi he rākau, ko tētahi he maramara nō taua rākau. Ko tētahi he kapua, ko tētahi he kōpata ua kotahi nō taua kapua. Ko tētahi he hauora, ko tētahi he momitanga hau kotahi nō taua hauora. Ko tētahi he maara, ko tētahi he putiputi kotahi nō taua maara. Tē whāiro nei nē?! Engari e whēiro ana! He pērā anō mō ngā rangi tūhāhā, arā, ko ngā rangi kei mua mai o te Toi o Ngā Rangi. E iritahi ana, e nohotahi ana, e ngātahi ana aua rangi katoa i runga i a koe, i roto i a koe, i ngā wā katoa, i ngā wāhi katoa. Korekore e taea te puta ake.
Ko te mea papatoiake, ehara ngā rangi nei i te mea ā-kiko, pēnei i tō kiri, i ō whēua rānei. Ehara hoki ngā rangi nei i tētahi wāhi, kia haere ake rā koe. Ehara! Nā, he āhuatanga kē ngā rangi. He taumata kē aua rangi kia ekeekea e te whakaaro. Ā, ka ekea te tuatahi, ka mārama ki tōna āhua. Ka ekea te tuarua, ka mārama ki tōna āhua. Ka pērā haere mō ngā rangi katoa. Nā reira, he tohu ngā rangi rā i ngā pae taumata o tēnei mea o te māramatanga. Ā tēnā, arā anō te urupounamu kia whiua ki mua i a tātau. He aha te māramatanga? Me māmā te tauira. He aha rā ia te mea e whakamārama mai ana i tō tātau ao rerehua? Āe, he tika! Ko Tamaterā! Koia te tīmatanga me te mutunga o te māramatanga o te ao mārama. Kāore he mea kotahi o te ao mārama e kore e ora i ōna hihī, i ōna tīwerawera. Ko ōna hihī ka pā ki ngā mea katoa, ki ngā wāhi katoa. Me pērā rawa i a ia te kaha o te māramatanga o te tangata. Me mārama te tangata ki tōna ao. Me mōhio ia ki ōna taketake katoa. Ka mārama haere te tangata ki aua taketake, ka mārama haere ki ana tiketike. Ka mārama haere te tangata ki tōna tinana, me mārama haere ki tōna hā, ki tōna wairua, ki tōna mauri, ki tōna manawa, ki tōna ngākau, ki tōna hinengaro, ki ana mate, ki ana painga, ki ana hua, ki ana hē. Me mārama ki ōna whanaungatanga katoa. Koirā ia te māramatanga, ko te patunga iho o ngā pōuriuritanga.
Koirā hoki ngā rangi tūhāhā e tohu nei i ngā pae o te māramatanga kia ekeekea rā e te tangata. Tae mai ki te Toi o Ngā Rangi, arā, tae ake ki te pito rawa o te tangata. Me mārama te tangata ki tōna ake pito. Mehemea ki te mārama ia ki tōna ake pito, ko tana māramatanga ake ki te pito o te ao, nā te mea, he ōrite tōna ake pito ki tō te pito o te ao. Nā te pito o te ao, ko tōna ake. He moana, he māturunga. He rākau, he maramara. He maara, he putiputi. He aha atu rā! E meatia ana e ō koutou tīpuna, ko Io anahe kei te Toi o Ngā Rangi. Kei reira ko tōna tūāhu o Ihorei. Kei konā ko tōna whare o Matangireia. Kei konā ko tōna marae o Rauroha. Kei konā ko tōna whare wānanga o Rangiātea, e toru ngā wānanga kei roto, ko aronui, ko tuauri me tūātea, e rua ngā kōhatu tapu, ko Hukatai me Rehutai. Kei konā ko tōna wai tapu o Wai-o-Rongo. Kei konā ko te whare o ngā ariki o Moe-ariki. Tokowhā ngā ariki kei roto, ko Rehua te ariki o ngā rangi katoa nei, ko Pūhaorangi, ko Ruatau, ko Aitūpawa. Kei konā ko te whare manuhiri o Tāwhirirangi. Kei konā ko te tatau o tērā rangi ko Ururangi.
E hoa mā kia mārama, ehara ngā whare nei i te whare kia haerehia, e kao, he whare tohutohu kē. Kei te tohu ngā whare rā i te huarahi e ū ai te tangata ki roto ki tōna ake pito, kia mau, kia ita, kātahi. E tohu ana hoki i te āhua ake o te māramatanga o taua pae taumata, ka rua. Pēnei na, mehemea ko te kōmaingo a te tangata kia kite ia i tōna ake mana motuhake, me uru ki ngā hanga i Te Toi o Ngā Rangi. Me ruku ki te Wai o Rongo kia pūrangiahotia ōna whatu kia puakina. Ko te tohi tēna. Ko te Wai o Rongo te au o te reo o Io, mā reira anahe e kuhu ai te tangata ki tōna toi. Me rongo te tangata i te reo o Io. Kia rongo ai, me kati te tangata i tōna waha, me whakarongo, me tino whakaoko atu! Kia waipapatia mai ia e te Wai o Rongo. Mā te wai o Rongo ia e hari ki mua i tōna tūāhu kia ahurangi, kia kitea iho ai tōna ihorei, tana motuhaketanga.
Kātahi ia ka mārama, he akaaka takitahi, he weuweu takitini. Me kuhu ki roto o Matangireia me ngā tikanga ōna, kia whai ia i tōna ara matua, i kitea rā i tōna ihorei nōna i tōna tūāhu, me ko Tamaterā, ko tāna mahi kotahi he whakamārama i te ao, kia mārama te tangata, kia mahana te tangata. Me toro atu ki runga o Rauroha, e whakaatu nei i te whānuitanga o te mana a Io, nā, me aro ki ngā tāngata katoa, kei ngā wāhi katoa, kei ngā momo katoa, o ngā ao katoa, nā te mea, he weuweu nō te akaaka kotahi. Me kuhu ki roto o Rangiātea, ko te rangi o te reo o Io e rongohia rā i te ātea katoa.
E toru ngā wehenga o tōna reo; ko te reo o te tangata e mārama ai te tangata, ko te reo o te ao e mārama ai tō tātau ao, ko te reo nō tua o te rangi e mārama ai ngā mea katoa. Ko te reo tuatahi he kupu karakia hei whakakotahi i te hinengaro, mā te pia. Ko te reo tuarua he kupu karakia hei whakamutu i te kiri, mā te tauira. Ko te reo tuatoru māna e ū ai te rangi ātea a Io. Nā, ko aronui, ko tuauri, ko tūātea. Mā Hukatai tonu e whakairo, mā Rehutai tonu e whakamārama. Nā, ka mutu, me moe te tangata mehe ariki, kotahi te karu e kati ana, kotahi te karu e tūhera tonu ana, hei manaaki i tana iwi. Kāti, me manaaki tahi hoki ia i ngā uakoau, i ngā tauhou, arā, ko te iwi nō roto mai o Tāwhirirangi, te whare manuhiri. Ā, kua eke te tangata ki te taumata o te aroha, ko te hā a Io e ū ana ki te poho, ko te aroha te tohu.
Nā reira taringa popoki mā, karu potē mā, māu anō tōu pito e tiaki, kei mahue noa ake i a koe, ka noho pōhara noa iho koe. Māu anō te Toi o tō rangi e whakatau. Kōwhiuwhiutia atu te kohu e taiore mai nei i runga i tō pito kia kite ake ai koe i a koe anō. Ko ngā akoranga nunui ēnei a ō tīpuna e tohuria ana i roto i ngā whakairo, i ngā tāniko, i ngā kōwhaiwhai, i ngā tukutuku a ō tātau whare huri noa. Huakina te tatau o tō whare kia ngangahu te kitenga atu o tō aroha…
Nā Te Kupu-nui
NGĀ APA
Ngā kōrero a Te Kupu-nui
Nā Chris Winitana
Tēnā koe! Kua tae mai koe ki te kaupapa nei ki ngā Apa. E rua ngā huinga Apa. Tērā ko ngā Apa Māreikura, he wahine. Tērā ko ngā Apa Whatukura, he tāne. Kei ngā Rangi Tūhāhā ngā Apa nei e haere ana. E mārama ana koutou ki te tikanga o te kōrero, kei a koe anō te Toi o Ngā Rangi. Koia tō pito, tō uho, tō iho, tō aho, tō pū, tō toi, tō māramatanga. Kei a koe i ngā wā katoa. Ahakoa haere ai koe ki hea, kei a koe tonu te pito o tōu nā māramatanga. Arā, ko tōu māramatanga ki tōu ao, ki ōu ao, ki ōna wāhi, ki ōna wehenga katoa.
I ngā wā katoa e tauāraihia ana tōu māramatanga ki tōu nā ao e ngā rangi ōna. Arā ko Ngā Rangi Tūhāhā. Kei ia rangi he māramatanga. Kei ia rangi he whakamātautau kia oti i a koe. Ko aua whakamātautau kei te hāngai ki a koe tonu ake anō, ehara ki tētahi kē. Ko aua whakamātautau he mea whakamataara i a koe kia mārama ki ngā āhuatanga katoa o te ao kei te pāpā mai ki a koe. He aha rā ia te take o aua whakamātautau ōu. Ā, kei te Toi o Ngā Rangi e whakaatuhia mai ana e ōna nei whare tapu, ngā huarahi haere e eke ai koe mai i tētahi rangi tūhāhā ki tētahi pae rangi anō. E tohuria ana hoki e aua whare te āhua tonu o taua rangi me ōna whakamārama, otira, ōna māramatanga. Ko te mahi a te tangata he āta whai i taua huarahi e tauirahia mai ana.
Nā, mehemea e mārama ana te pīnati ki te āhua o ēnei kōrero, kātahi pea ka tino mārama ki te tikanga o ngā Māreikura me ngā Whatukura. Āe, ko tā ngā Māreikura me ngā Whatukura ko te tohutohu i ngā huarahi haere māu mai i tētahi rangi tūhāhā ki tētahi. Ko te pakirehua e tika ana kia whakatakotohia ki mua i ō koutou ihu ko tēnei nā; mehemea ko te mahi kotahi a te tangata nōna i roto i te ao mārama, ko te whai i te māramatanga kia tino rite ia ki a Tamaterā, me pēhea te tangata e mōhio ai ki ngā huarahi e tika ana kia whaia e ia? Arā, me pēhea te tangata e whēiro ai ki ngā Rangi Tūhāhā hei whakawhiti māna kia eke haere ia ki te pito o tana māramatanga? Me haere tonu ngā pātai. Me pēhea hoki te tangata e mārama ai kei hea rawa te tīmatanga o tētahi rangi, kei hea rā hoki tana pito whakamutunga? Ka mutu, me pēhea ia e mōhio ai me pēhea rawa te whakawhiti mai i te tomokanga o taua rangi ki tōna pito whakamutunga.
Ā tēnā, koiara ia te mahi a ngā Māreikura me ngā Whatukura. Ko tā rātau mahi, ko te tukunga o ngā tohu hei whakamōhio atu i te huarahi e tika ana mā ia tangata. Ka mutu, ko tā te tangata he whai i aua tohu. Heoi anō, ehara te mahi nei i te mahi waingōhia, ehara, he mahi papatoiake kē. He aha au i kī ake ai he mahi papatoiake? Kia āta whakaaro tātau, me whakatonu hoki te wetewete i ēnei whakaaro, kei tāwhiwhiwhi noa ake tātau, ka mutu, ka toto te ihu i te tirikohutanga o te waewae. He aha ia te take he mahi uaua te mahi nei? E uaua ana i te mea ko ngā tohu a ngā Apa nei, a ngā Māreikura me ngā Whatukura, he tohu ā-wairua.
Kia ruku tātau ki roto i tērā puna whakaaro. Ehara ngā tohu ā rātau i te tohu ā-kupu, i te tohu ā-ringa rānei pēnei i ā tātau tohutohu ki a tātau anō. Hei tauira, ka hiahia koe kia whakahoki mai tāu taina i tō taonga ki a koe, ka tohu ā-kupu koe, ka tohu ā-ringa koe rānei. Ka mea ake koe, "e te taina, homai taku taonga ki a au." Ka tū rānei tō ringa, ka tohu atu kia whakahokia mai tō taonga. Mā āu tohutohu pēnei nā, ka mōhio tāu taina ki tāu e hiahia ana kia tutukia. Engari, ka pēhea te āhua mehemea kāore ō reo, āu kupu, āu kōrero, ō arero rānei? Ka pēhea hoki mehemea kāore ō ringa, ō tinana, ō waewae, ō kanohi rānei hei tohutohu i tāu e hiahia ana? Kātahi koe ka aha? Ekene, me tuku tāu hiahia tōtika mai i tō hinengaro ki te hinengaro o tētahi, ā-whakaaro nei, pērā i a Harry Potter mā, i te ngote toto rānei i a Edward nō te whakaaturanga Twilight. Ko tā rātau he tuku i ō rātau whakaaro hāngai tonu ki te hinengaro o tētahi e kaha ana ki te pānui i ngā whakaaro. Mīharo tonu nei nē?
Mā reira ka noho iti te mana o te kupu, te mana o te ringa, me ngā tohutohu hoki ā ērā. Tamariki mā, he āhua pērā te mahi a ngā Māreikura me ngā Whatukura. Kātahi ka tae ake ki tēnei whakaaro nunui. Ka pēhea rā ia te āhua ki te kore he hinengaro o te kaituku me te kaipānui? Me pēhea rawa e tuku kōrero, e tuku tohu? E, ka mate te tangata i tēnā pātai nēhā! Ka mate, nā te mea, he whai tinana tātau, he whai hinengaro tātau, he whai whakaaro tātau. Koira ia tō tātau ao, he tinana e ora ana i roto i te ao mārama. He tinana i hangaia ai kia ora i roto i te ao mārama. E kore nei te tangata e aro ki ēnei tū whakaaro i te kaha o tana pupuri i tōna tinana me ana hua katoa. Me tana kaha whakapono ko te tinana te tīmatanga me te mutunga o te ao.
Kei konei, kei a au, e mea ana, he tika hoki tērā whakatau mō roto o te ao mārama, te ao tinana. Engari, kia mau mahara tātau, e toru rawa ngā ao o te ao Māori – ko Te Kore, ko Te Pō, ko Te Ao. Ko Te Ao te whakatinanatanga o Te Pō. Ko Te Pō te whakatinanatanga o Te Kore. Ko Te Pō me Te Ao he hua nō Te Kore. Ki te āta whāia atu tēnei whakatau a ō tātau kahika, ko tōna tikanga, ka tere tonu te kitenga atu, ko ō tātau tinana ka noho pōtiki. Ko ō tātau wairua ka noho mātāmua. Arā, ko te tinana te taina, ko te wairua te tuakana. Ko te tinana te tamariki, ko te wairua te pakeke.
Nā reira e hoa mā, kia hoki tātau ki ngā Apa e kōrerohia ake nei, ko tā rātau ko te tuku i ngā tohu ā-wairua ki a tātau kia rongo ā-wairua tātau. Kāore ana kupu, kāore ana kōrero, engari, he tohu hāngai tonu atu ki a koe. Ko te mahi a te tangata ko te whakarongo ā-wairua ki aua tohu. Ā, ko te tuku mā tana wairua tōna ao e tohutohu. Koira te tikanga o te kōrero, ko tō wairua kei mua e tohutohu ana, ko tō ngākau kei waenganui e whakarongo ana, ko tō hinengaro kei muri e wetewete haere ana i ngā hua a tērā tokorua – a te Wairua rāua ko te Ngākau. Ko te mahi nui a ngā Apa ko te tuku i ngā tohu ā-wairua ki a koe hei whakatōreherehe i te huarahi e haere atu nei koe. Me he rama ā rātau tohu e mārama ai tō huarahi. Mehemea kei te hē tēnā huarahi mōu, he tohu ka puta hei whaiwhai māu. Mehemea kei te tika tēnā huarahi mōu, he tohu anō ka puta hei whaiwhai māu. Ahakoa ia te āhua o te huarahi e hīkoia rā e koe, he tohutohu kei reira hei āwhina i a koe. Ko te mea uaua, ko te tuku i tōu wairua ki mua i a koe haere ai, kātahi. Ko te whakarongo i ngā tohu a te wairua, ka rua. Koina te mana o ngā Apa. Mā te whatu o te manawa rātau e whakatata mai.
Nā, ko tēnei pātai. He aha te tohu ā wairua? Ko te Wai o Rongo, ko Rangi-ātea rānei – arā ko te au o te reo o Io! He reo tō Io. Nā tōna reo a Te Kore, a Te Pō, a Te Ao i whakatinana. He reo tūturu tēnei, pēnei i ō tāua nei reo e kōrero nei! Engari, e kore e rangona mā ō taringa. E kore e rangona mā tō hinengaro. Ka rangona mā te whatu o te manawa anahe. Ko te whatu o te manawa kei waenganui i ō pewa. Nā te hā o Io ngā Rangi Tūhāhā i hanga ai. Arā ko tōna reo. Ko tā ngā Apa ko te apahau. Ko te reo o Io e tukuna ana ki a koe. Koirā te apahau, he kōrero nā tō pakeke, nā tō tipuna. Nā reira i kīa ai he Apa rātau, he apahau te mahi, he reo nō te ao wairua, he tohu kei roto.
Kia rongo ai koe, me uru ki te Wai o Rongo – me tau ki raro me whakarongo. Kia piki ai tōna Rangi ki runga i te Ātea ki tua o tō hinengaro e huri ai a Tuauri ki tā Tūātea. Ko te tohu a te Whatukura he kohatu; me pēnā rawa koe, anō he kohatu koe, e tau ana, e mārō ana, e kore e pirau ā-roto. Ko tā te Māreikura ko te whakamauru i te aroha ki roto i a koe. Ka rongo ana koe i te hā o Io, māna koe e kume mā roto o ngā rangi ōna. Ko te hiahia kotahi o te reo o Io, ko te hokinga atu ki te waha o tōna matua, koirā ia tana ōhākī. Nā reira koe kawea atu ai e tōna hā. Koirā ia te arohā, ko te hā o ngā tīpuna, ko te hā o te ao, ko te hā o Io. Nā reira, kia tau ki raro, e kopi i te waha, e kati i te kiri, kia hō mai te hā o Io ki runga i a koe. Māna te tūturutanga o te ao e whakaatu ā kiri nei ki a koe!
Nā Te Kupu-nui
TE AO WHETŪ
Ngā kōrero a Te Kupu-nui
Nā Chris Winitana
Kia mau ō koutou whatu ki ngā ngoi pūwerewere nei āku e hoa mā, kia āta kite ai koutou i ngā aho māwhaiwhai o ōku nei whakaaro. Engari, kaua e hīkaka te pānui, e tuku rānei mā te ngākau totoa koe e ārahi, kei tīrere, ka mutu, ka mahue ngā pitopito nei, e kore te māramatanga o ēnei whakaaro koea rirerire e ū ki te whare pūmotomoto! Engari mō tēnā!
Kāpā rā, me whakawerewere ake au i aku whetewhetengu nei, kia whakaterehia atu tō tātau pītau ki runga i te kawa aitu o te kaupapa. Nō roto i ngā wānanga kōrero a ō tātau pēperekau, ko Te Ao Whetū tētahi whakatau kōrero tē tino mārama nei ki a tāua ngā rauru. He uaua te kitea o te tino take o te kaupapa nei i te mea e kākahuria ana ō tātau whakaaro o ēnei rā, ao hurihuri nei, ki ngā kaka karukaru o Tauiwi. Me kī ake rā au, kua whāiti haere tā tātau titiro ki tō tātau ao whānui, ki ngā taketake ōna, ki ngā kaurera ōna, ki tōna tinana, kātahi, ki tōna wairua. Kua kaha te whāngai i te tinana o te kōrero, engari anō ko tōna nei wairua kei muri e noho kararehe pōhara ana!
He tirohanga tō te ao Pākehā, he tirohanga anō tō te ao Māori! Ko tā te Pākehā he tirohanga nui tonu – ko te kaha whakapono ki te Matua-nui-i-te-rangi kei tētahi taha, ko te kaha whakapono ki ngā kaimātai i te ao kei tētahi taha anō. Ko te ranga kaimātai rā he iwi upoko nui, mau koti mā ai, mau mōhiti ai, kei ngā karu te mana! Ki te kore te take e tohetohea rā e kitea ai e te karu, kua kīa mai e rātau, kāore hoki he kiko o taua mea rā! Ā tēnā tēnā! Me te aha hoki? Kāore ngā tirohanga e rua nei a te Pākehā e hono, e tūtaki ai ki waenganui. Anō ko ngā kaimekemeke tokorua e noho wehe rā ki ā rāua ake koko o te papatū mekemeke! Ko tā rāua whai he whakamaringi toto i ngā wā katoa!
He pērā hoki rā te āhua o tā te Pākehā tirohanga ki tōna ao whānui. Ko tōna kōrero, he tirohanga nui, āe, engari anō he nui pūwhāwhā! Mehe rākau wharemoa! Kāpā rā, kāore au mō te whakamanumanu, mō te tokoreko atu ki runga i te maruaia o te Pākehā, nā te mea, mā ngā reo tīori katoa o ngā manu wheko a Tāne-mataahi ka ea te taumata rongohua! Arā, me whai wāhi ngā reo katoa, ngā whakaaro katoa, kia ea katoa ai tā te katoa. Heoi anō tauwhena mā, ko taku whakamāherehere ki a koutou, me whakarīrā koutou i te ao i te pō kia eke ngā whakaaro nui o ō koutou pākeke nō aweko – he whakaaro amorangi i rehurehu mai i tōna mātāpuna mai rā anō, ā, he māpuna i āta rukutia e rātau mā, ā-ringa nei, ā-ngākau nei, ā-wairua nei.
Nā konā i tā ai te ihu, i ora ai rātau i roto i te ao whānui, tae rawa ake ki konei ki Aotearoa. Kāti rā, kei te kite au i ō koutou kanohi e rorotu ana i te moe! Tēnā, e rari koutou! Whekuwhekua te mata ki te wai kia waiora mai anō koutou! Me kore noa tētahi paku manehau o te whakaaro e tipu ake mai i te akaaka o ēnei kōrero koroheke nei! Kia ahu atu te ringa whiu o te tīwai ki te hora o te kaupapa – ko Te Ao Whetū, me ana uri ko Te Ao me Te Pō. Nō runga i ngā whakamahukitanga nei, me tino kā mai ō koutou rama, i oti motuhake rā i ngā wānanga kōrero o mua, ngā whatarangi o te whakaaro nui e toroa ana e ngāī tāua o ēnei rā mā ā tātau taputapu, mā ā tātau tini hangarau.
Ahakoa rā ia te korenga o ā rātau taputapu whakamātautau pēnā rawa i ā tātau o nāianei! Ko ia paki, ko ia whakatau kōrero nō ngā wānanga o whakapata, he tia paruru i ea ai te tīpare o te whakaaro ki ngā mea katoa o te ao ā kiko, ā wairua hoki i nohoia ai e rātau mā. Nā, ko te pātai motuhake hei whiu, i pēhea tā rātau pātaritari i te ao i te korenga o ā rātau taputapu? E! Kāore he painga i a rātau ki te whaka-rongo i tō rātau ao mā ngā "taputapu" whakahirahira i tukua ai e ngā atua! Arā tamariki mā, ko te karu, ko te taringa, ko te ihu, ko te arero, ko te ringa, ko te hinengaro. Ka mutu, ko te ngākau, ko te wairua! Koiarā ā rātau taputapu e kōrerohia ake rā! Whakahanepī nei nē?!
Hei kohikohi i te mātauranga rā, āta mātaitia ai te ao, me ngā mata tini ōna, e ngā tautohito. Kāore i mahue tētahi huarahi kotahi ki te kohikohi i ō rātau whakaaro nui me kore noa he hua e kitea. Ehara! Ko te mātai ā kiko tētahi huarahi, ko te mātai ā wairua tētahi anō. Pērā anō i tā te Pākehā mātai. Engari ko te rereketanga nei; noho ngātahi ai ēnei mātaitanga e rua a ō tīpuna, tē tauronarona ai, engari, e hono ana ngā taha e rua, te taha tinana me te taha wairua. Me whakatakahuri ake, haere ngātahi ai te tinana me tōna wairua. E kore tētahi e motu atu ki tawhiti i tētahi. Tē whana atu ai!
Nā reira, ka noho te tohunga ki te mahi i te mahi a te tohunga. Ko te mahi kotahi he whakarongo mā tōna tinana me ana taputapu katoa. Mehemea he ika te take, ka whāwhā atu i te ika. Mehemea he rākau te take, ka toroa. Mehemea he wai, he hau, he ahi, he papa, he kōhatu, he tipu, he manu, he ngāngara, he tūpāpaku, he oneone, he aha atu, he aha atu rā, ka whāwhātia e te tohunga kia kite ai i tōna mana. He wā anō, nō roto i ngā taumata wānanga, ka whāwhātia te pūtake o aua taketake katoa. Hei whakaeke i tēnei wāhanga o te mātauranga, ka whakangue kia rongo rātau i te reo motuhake o ngā atua. Arā, he taki karakia te mahi a ngā koroua rā. Ko te tikanga o tēnei mahi a rātau he whakarongo whakaroto, ehara i te whakarongo whakawaho. He rongo nō te tinana, he rongo anō nō te wairua.
Nō roto mai o tēnei tū mātaitanga ā rātau, ko te kitenga atu i ngā atua, i ngā tipua, i ngā tahito, arā, ko te kitenga atu i ngā pūtaketake o te ao whānui. Ko tētahi o ngā hua o tā rātau whai i a Tāwhaki, ko te whakatau kōrero mō te Ao Whetū.
Kei konā tonu koe e whai mai ana i ēnei whakamārama? Kua waweruka atu rānei koe ki te ao moemoea? Tēnā, kia tau mai o waewae ki te papa!
Kei konei te whakatōreherehetanga o tōna huarahi. Ko tā te Ao Whetū kaupapa he āta whakapapa i te hanganga o te ao whānui katoa, i pehea rā hoki taua hanganga. Ko ngā tino tikanga ōna. Nā, tōaitia te pānuihanga i tēnā whakamahuki. E mau ana?! He porohita te āhua o te ao, pēnei i a Papatūānuku, pēnei i ngā Ao Whetū katoa o ngā rangi katoa. Ko te hua a te porohita, otira, a te ānau, ko te ngana nui. Kei ngā wāhi katoa ōna e ngana ana nā te mea he ānau te āhua, he ānau te momo. Koira te mahi a te ānau. Tēnā, whakaarohia ake, o roto o te taiao, e kore rawa e kitea tētahi rārangi tōtika mehe ruri te āhua, e kore. He ānau ngā mea katoa o ngā ao katoa o ngā rangi katoa. He whakarite tēnei nā ngā atua. Me ānau te ao. He aha ai? Kia ngana, kia whakatieke, kia whakapeto ngoi. Nā te whakatangetange riaka pēnei, ka ora te ao o roto. Ka whai rite tonu ngā hua āna, ka ngana kia tipu.
Kia hoki ki te Ao Whetū. Ko te wāhi ki a Te Rā, tētahi haurua. Ko te wāhi ki a Te Marama, tētahi haurua. Ka ngana nui a Te Rā kia tipu me ngā mana ōna, ka pērā tahi a Te Marama. He rerekē ō rāua mana. Mehe wera a Te Rā, he mātao a Te Marama. He koa a Te Rā, he pōuri a Te Marama. Pērā tonu atu ai. Ka ngana tahi rāua i roto i tō rāua ao me tōna āhua ake i taua wā tonu ake. Nāwai, nāwai rā, ka puru kī tō rāua ao, ka kore te tokorua e tipu anō i te mea kua pau kē i a rāua ngā mau o tō rāua ao. I te ekenga ki tēnei taumata, ko ngā ora o Te Rā me ngā ora o Te Marama ka huri. Ka riro i a Te Rā ngā ora o Te Marama, pērā ai hoki mō Te Marama. I te panonihanga o ngā ora, kātahi anō ka mārama te tokorua nei ki te āhua o tōna hoa haere. Ā, nā taua māramatanga nei, ka huri te āhua o tō rāua ao whānui. Mā konā, ka tīmata anō te tokorua ki te ngana nui kia eke ō rāua ora. Koinā ia te āhua o te hanganga o ngā mea katoa o te ao. He māramatanga te paki rā mō te Ao Whetū, kāore anō kia toroa e te ao Pākehā me ana rawa. Āna te tūātau, tahito kī, tahito kōrero, tahito wānanga!
Nā Te Kupu-nui
TE TIPU O TE MAHURI
Ngā kōrero a Te Kupu-nui
Nā Chris Winitana
Auē! Tēnā anō rā koutou whito mā! Kua waihape mai anō koutou ki te whare mākiri o Te Kupu-nui! E kī! He aha rā?! Me kore noa koutou e tūpono ki tētahi whakahuatanga ātaahua rawa atu nei, ā, ka mahue te pahi! Nā whai tonu anō, he rite tonu tā koutou hokihoki mai ki te takuahi o tōku whare, noho noni atu ai, ō taringa kei mua e haere ana. I te mea, he kōrero mokemoke aku kōrero nēhā! Korekore rawa nei ōna hoa haere, ka mutu, kei konei anahe e whakahuahuatia ana! Engari, kāti tāku, kei puha mai te ia wai i ōku puna tahi, me te aha rā, ka tīoreore mai koutou, ko tīkatakata kei muri e whai ake ana!
Ā tēnā hoki, me mutu te tou tīrairaka, kia ū ēnā pāpāringa ōu ki te papa o tō tūru, tau rautahi ai, kia maho te noho! Kei te pai rawemākoi mā? Ā, e toro atu ana te ihu mākihoi ki hea? Āna, ko te tipu o te mahuri, ko ngā uri o Te Ao Whetū, ko Te Rā rāua ko Tau Ana Te Marama, heke iho ki ā rāua rā ki Te Ao rāua ko Te Pō.
He pēhea ia nei, kia hoki atu tātau ki ngā whakamahuki mō te tokorua mātua rā mō Te Rā rāua ko Tau Ana Te Marama. Inā mau ai i a koutou ngā kōrero āna, tere tonu, tōna tikanga, tā koutou kitenga ake i ana hua. Nā, he aha ia aua hua? Tuatahi, ko Te Ao Whetū kei te tohu i te āhua o te porohita, me te mana o te porohita tae ake ki te momo i ngākau nuitia ai e ō tātau pāhake, ki a Makaka-nui-o-te-aha. Ko ngā mea katoa o te ao he porohita tōna āhua, he ānau, he piko tōna haere. Tē kitea ai tētahi hanga kotahi o te ao whānui kāore i te whai i te mana o te ānau. Kāore he rārangi tōtika o te ao. Nā, tukua ngā parihau kei runga noa ake i ō karu kia rere, mehe hōkio ki te rangi. Ko ngā whetū katoa o te rangi he porohita. Kāore e kitea tētahi ao he tapatoru, he tapawhā, he tapa-aha atu rānei. Nā te āhua tonu o te ao rangi me ōna mana tahi i pērā ai te āhua o ngā whetū. E porohita ana.
Tirotirohia tōu ake tinana. He rārangi tōtika tāna? Āna? Tirohia ngā hangahanga o te ao tangata, tae ake ki te ruri maitai. Tōna tikanga e tōtika ana, nē?! Engari, ki te āta inehia mā te taputapu karu whakarahi pea, ka kite iho koe, he ānau kē te mea rā, ahakoa ia he maitai, me tōna tikanga, he matū mārō tonu nei te maitai. Mātakina ngā pou kikī o tō ake whare. Ki tā te karu titiro he tōtika. Tikina atu te karu whakarahi, ko te kitenga ake, ehara rā, he ānau tonu rā!
Nā, he aha tēnei hanga?! He aha rā ia te mana o te porohita, te mana o te ānau rānei. Te mana o Mākaka-nui-o-te-aha? Kia mōhio, ko te ānau he wāhanga kotahi nō te porohita. Mā te karu whakarahi e whakamārama ai, nā te ānau ka oti te āhua o te porohita. Ko te tūhonotanga o ngā ānau, ko te porohita te hua. Me ānau tonu te āhua o te ao me ngā wāhanga katoa ōna, nā te mea, he kaha ake te hanga ānau i te hanga tōtika, kātahi. He mutunga kore te pitomata o te kaha o te ānau, ka rua. Ko te kōpere tētahi tauira. Ehara ko tā Uenuku, ō mā! Ko te kōpere o ngā Māori o Amerika tāku kē e kōrero nei. Kia peka hē atu i konei, ko te Honu nui, te ingoa tūturu o taua whenua rahi. Anō he honu tōna āhua. Kia waihape mai ki te kauru o te kōrero.
Nā, e piko ana te rākau o te kōpere, he ānau tonu. He aho ka mau mai i tētahi pito ki tētahi. Ka tau te pere, ka kumea te aho, ka piko nui atu te ānau o te rākau, ka tukua te pere, ko te kaha katoa o te ānautanga o te rākau, ka ū ki te pere, ko te rerenga tawhiti atu o taua pere. Koirā te pitomata o te kaha o te ānautanga e kōrerohia ake nei e au. Manohi anō, mehemea he rārangi tōtika te kōpere, korekore ana nei te pērātanga o te kaha ki tā te mea e piko ana. Kitea iho ai e ngā tīpuna tēnei tū hanga i roto i tō rātau ao. Ko Mākaka-nui-o-te-aha te mana whakaharahara o te ao, ahakoa tē tino kitea ai e te tangata. Koirā ia te tuawhitu o ngā pūmanawa o Io, ka mutu, ko Io tonu te tuawaru, te pūāwaitanga.
Kātahi ka tae ake ki tēnei pātai. Nō hea te kaha o te ānau, o te porohita? Me te whakautu, nō te āhua tonu o te ānau, nō tana pikotanga. Mā te rārangi tōtika pea e whakaatu. Tēnā, tuhia mai he rārangi tōtika. Ko tētahi pito kei te ahu atu ki tētahi takiwā, ko tērā pito ōna kei te ahu atu ki tētahi atu. Nā te mea ko tōna tōtikatanga, kua kore e whai ihi. Kāore nei tētahi wāhi o taua rārangi tōtika i te tauronarona, i te taukumekume, i te tohetohe rānei ki tētahi atu wāhi ōna. Kei te ōrite te mana mai i tētahi pito ki tētahi. Nā reira e kīa ana he ngoi-kore, he kaha kore. Engari anō ko te rārangi ānau. Nā te mea ko tōna ake pikotanga, kei te whai ihi ia wāhi o te ānau. Kei te tohetohe ia wāhi rikiriki nei o taua ānau. Ā, ka haere tonu taua ānau, ka hono ki tērā pito ōna, ka whai porohita. Ā tēnā, kātahi hoki te hanga kaha tonu ko tēnā! Kei ngā wāhi katoa o taua porohita te ihi e pupū ake ana, e whaiwhai ana. Ko ia paku ānautanga o taua porohita kei te tohe ki ōna hoa o ngā taha e rua ōna kia whai mana ai. Nā tēnei āhua ōna, ko te whai kahatanga o te ānau, o te porohita.
Koinei te takenga mai o ā tātau kōwhaiwhai e whakarākei rā i ngā tāiki o ō tātau wharepuni. Ehara nā māringanui noa nei he porohita, he ānau te āhua o ā tātau tā pihapiha. Ehara nei! He whakarite kē tēnei nō runga i ngā pātaritaritanga o ngā ringa rehe o mua, i pērā rawa ai te āhua o te kōwhaiwhai. Ko Mākaka-nui te matua tauira, ko ngā kōwhaiwhai he mea heke iho mai i tōna mana. Tae ake hoki ki ngā tā o te uhi matarau ki te kanohi o te tangata, ki ngā wāhanga hoki o ngā poupou tīpuna. Kitea ai ngā kitenga nei e ngā upoko nui nō rātau e mātai ā wairua nei i ngā taketakenga o te ao, nā te whakangue, nā te piki a Tāwhaki, i oti ai. Kia haere tonu ngā whakamārama nei.
Ka whai ihiihi te porohita, nō te kaha o te tohe kia eke ki wāhi kē. Ka ngana nui te porohita kia eke ki wāhi kē. Ko te wāhi e meatia ake nei, ko tōna ake ao noho i taua wā tonu ake. Ko te āhua o tōna ao, ko te tapu, te noa, te mana, te mauri, te ihi, te wehi, te wana, tōna mana āhua ake nei. Ko te hiahia o te porohita rā, kia panonitia te āhua o tōna ao noho. Kia pai ake. Ka ngana nui te porohitia. Ka ngana nui Te Ao Whetū. Kia pai ake tōna āhua, tōna ao noho. Ka puru kī te ao i ēnei manamana ōna, ēnei whakaaro ōna. Korekore rawa ana tētahi wāhi o taua Ao Whetū i te ngoikore, kua eke te āhua o tōna ao ki tāna e hiahia ana nō runga i ngā taumata o taua ake wā. Kātahi he hanga anō ka taka marire mai. Ko te putanga o te ihu o Mākiki hī rere. Nā, nō te kikītanga o taua ao i tōna ake aumangea, ka wāhi mai, ka rere te ihi, ko te panonitanga o te āhua o taua ao ki tētahi āhua he pai kē atu i tā te mea heke. Āra, ko te whānau tahitanga mai o ngā uri tokorua, he uri kei te hāngai tōna āhua — mana, tapu, ihi wehi atu rā — ki te ao hou kātahi anō ka puta ake. Ka noho tētahi haurua o taua ao i raro i te mana o tētahi, ko tērā haurua ki tētahi atu. Ko te kaupapa whakahirahira a tēnā tokorua ko te ngana nui kia hono. Ko te whakahonotanga o ā rāua āhua ake kia kotahi, pēnei i a tāua nei te tangata.
He anganui te tokorua rā. Mehemea he wera tētahi, he mātao tōna hoa. Mehe pango tētahi he mā tētahi. Mehe katau, he mauī. Mehe runga, he raro. Mehe anuanu, he koea. Mehe iti, he nui. Mehe wai, he ahi. Mehe noa, he tapu. Mehe wahine, he tāne. Nā konā ko Te Rā rāua ko Tau Ana Te Marama. Nā rāua ko Te Ao me Te Pō. Me ngana ia whakareanga ki te whakatutuki i tōna pitomata, nā, ko te kaha kei tōna puku e mau ana. Me whakarīrā kia eke. Me eke hoki nō roto mai o te āhua o tōna ao noho me tōna taumata. Me eke haere, me eke haere, kia tae ki a Ranginui rāua ko Papatūānuku. Koinei te mana o te ānau, o te porohita, o Te Ao Whetū!
Nā Te Kupu-nui
HONONGA WHAKAPAPA
Ngā kōrero a Te Kupu-nui
Nā Chris Winitana
Tō hiakore nei kia puta ki waho korikori ai, tākaro ai, mahi atu ai i te mahi a te tamariki! Ehara kau! Kei konā tonu koe e patupatu ana i ō karu, he pānui i ngā kupu hāwatewate a tēnei pāpara mākihoi ōu! Kei runga noa atu koe! Kei tua atu o te raupa, ko te tino hua o te ringa tōhau nui pēnā nā i tāu mahi i tēnei wā ake nei, ko te māramatanga. He mea tūtira hoki, nāu anō koe i whakakuhu, i whakaeke, i whakatau. Nā reira, e whakameremere ana au ki a koe.
Ko te whakapapa o Te Ao Whetū te kaupapa hei wetewete mā tāua i tēnei tuhinga. Nei rā te urupounamu tuatahi; he aha te take i whakapapa ai ō tātau heinga i tō rātau ao, puta noa ki a ngāī tāua te tangata? I whakapapatia ai ngā āhuatanga katoa o te ao, ko te hau, ko te ahi, ko te papa, ko te wai, ko te kōhatu, ko te manu, ko te ika, ko te ngāngara, ko te whakairo, ko te tāmoko, ko te kōwhaiwhai, ko te whare, ko te tāniko, ko te aha, ko te aha atu? Ka mutu, ko ngā whakapapa katoa ō rātau ka heke mai ki a tāua te tangata. Ki konā, āta kitea ai te hononga o te tangata ki tōna ao me ngā ino āna. Ki a au nei, tau kē tēnei aronga a ō tātau pāhake!
Heoi anō, tē whakautua tonutia ai te urupounamu rā. He aha ia te tino take i whakapapa pēnā ai rātau i te ao? Tēnā, kia tino whakataringa mai kia mau te weri! Kei konei te kātoitoi. I pēnā ai rātau, i te mea, kei te pērā te tūturutanga o te hono i waenganui i ngā mea katoa o ngā ao katoa puta noa. Tūturu nei! Ehara i te mea he kupu whakapapa noa iho, he waihanga noa iho nō rātau. Ehara hoki i te mea he mahi roro nui noa iho hei whakamana i te tangata kapeu whakapapa. Ehara i te mea he whakahīhī, he whakatarapī. Kāo, e hoa mā. Ehara! Ehara! Ko ā rātau whakapapa, takitakia ai e ngā kurumatarērehu, he mea tūturu, he mea motuhake. Ka mutu he tohu te whakapapa i ngā kitekitenga ā tinana, ā wairua o te ranga tūāhuroa nō rātau e nohopuku ana. Ārā, nō rātau e tuku ana i ō rātau wairua ki te pihanga o te rangi, mātaki iho ai i te kūtereteretanga o te ao, ū ake ai ki roto o taua kūteretanga anō, kuhu atu ai ki te pū uhotonga o te tangata. Ka oti i te kōrero, he whakapapa tō te ao, he whakapapa tō te tangata. He rite tonu te whakapapa! Kāti rā, mā te aha i tā rātau kaha ki te whakapapa! Mari noa nei tātau i pērā a kahika mā. Ko te korenga o tāua ngā uri whakaheke e noho kurī nei ki te ao. Me kore ake nei rātau hei ārahi i ō tātau whakaaro mō tō tātau ao, nēhā!
Nā konā, kua tae ake tātau ki te pātai tuarua; he aha rawa te tūturutanga nei o te whakapapa rā e kōrerohia ake ana? Kei konei ahau e mea ake ana he mea tino tūturu ō rātau whakapapa. He aha ana tohu? Taihoa koa, ko ngā whakamārama e whai ake nei he mea hanepī pea ki a koe… kei te pai… me ngana koe kia whēiro, kia ū mai te iro. Me hoki ki ngā kōrero mō Te Ao, mō Te Pō, mō Te Kore. He hua Te Pō nō Te Kore. He hua Te Ao nō Te Pō. He hua Te Ao me Te Pō nō Te Kore. Kei te mārama ko Te Kore te matua! Ko Te Kore te tāhu. Ehara a Te Kore i te nothingness. Noho ai a Io nō roto o Te Kore. He something a Io. Nā reira taku kī nei, ehara a Te Kore i te nothingness. Ko Io kei tōna pito, kei tōna tumu e mau ana. Koia te tīmatanga, me te mutunga. Kei roto o te ahaaha o Te Kore, ko te pitomata o ngā mea katoa nō roto o te aorangi katoa. Mehe porohita a Te Kore, me ngā āhuatanga nō te porohita, nō te ānau hoki, he ihiihi, he kaha, he whirikoka, he aumangea, he ngana nui, he whakarīrā – nā te mea he ānau, he porohita a Te Kore. Karekau he mea kotahi kei waho o Te Kore. Ko Te Kore tonu te katoa o ngā aorangi katoa, o ngā mea katoa, puta noa, puta noa, puta noa, tae ake ki ngā tini ao o ngā aorangi kē atu kāore anō kia kitea e te Pākehā me ana tini hangarau.
Ko tō tātau ake aorangi tae mai ki tō tātau ao ki a Papatūānuku, he mea kotahi noa iho. Mehe kirikiri kotahi nō ngā takutai katoa o tō tātau ao – inā kē te maha o ngā aorangi – tē oti ai i te tatau. Mehemea ko Te Kore te tāhu o te whare, ko tātau te tangata tētahi pakati kotahi nō tētahi pou whakairo kotahi. Nō runga i te kaha ngananganatanga o Te Kore, otira, o Io i roto o Te Kore, ki te whakatutuki i a ia anō, ka puta ngā mea katoa puta noa ki a tāua. Ko tō tātau ao me ana hanga he waihanga anō nō Te Kore. Ko ngā wāhi katoa ōna he waihanga anō nō Te Kore. Ko tāua te tangata he waihanga anō Te Kore. Kaua e wareware, he āhuatanga a Te Kore, ehara i te wāhi, i te wā rānei.
Kia peka i konei, ahakoa he waihanga tāua nō Te Kore, he waihanga tahi tō tātau ao nō Te Kore, e kore rawa nei tāua e mārama ki tērā whakapapa o tāua, i te mea, kāore i a tāua te iro. Ko te iro e kīa ake nei, nō tua o te rangi! Nō runga i te reo o rātau mā, nō te ao wairua te iro e meatia nei. Nā Io, nō roto mai o Te Kore, tō tātau ao, tāua tonu nei, i waihanga. I puta ai te tangata nō runga o tōna ake huarahi, a Mākaka-nui-o-te-aha, i runga i ngā mana me ngā tapu o taua huarahi ake anō. Nā aua mana, nā aua tapu, nā taua mauri i puta ai te tangata, me tōna āhua ake. He pērā tahi anō mō ngā mea katoa. He huarahi tā te manu i puta ake ai te manu. He huarahi tā te kōhatu i whānau ai te kōhatu. He huarahi tā te wai i puta ai te wai. He huarahi tā Papatūānuku i puta ai ia me tōna mana āhua ake nei. Pērā ai, pērā ai mō ngā mea katoa ahakoa ia he aha, nō hea rānei! Nā te āhua o te huarahi ka puta te hua. Hei tauira, he rākau āporo, he āporo te hua, ehara ko te pea, ko te paukena, ko te aha atu. He maara kūmara, he kūmara te hua, ehara i te rīwai, i te kamokamo i te aha atu rā! Mārama?! Ko te huarahi o te tangata, nāna nei i puta te tangata me tōna āhua ake. Nā, he māhunga tō tātau, he karu, he taringa, he waewae e rua, he ringa e rua, he tinana, he tū tātau, he hīkoi, he oma, kātahi, roro tō tātau, he hinengaro. Ko taua roro, nā tō tātau huarahi a Mākaka-nui, i homai, mai i tōna huatakitanga i roto o te ahaaha o Te Kore. A Te Kore e ihiihi ana. A Io e pupuri ana i tōna tumu, e hihiri ana i te mahara, kia tūmanako, kia whai hinengaro, kia atamai, kia wānanga, ara atu, ara atu. Ko te tangata te hua. Ko te manu te hua. Ko te ao te hua. Ko te ngā aorangi te hua. Nā Io nō roto o Te Kore.
Kia hoki ki ō tātau roro! He taonga te roro! He tino taonga te hinengaro. Nā te mea ko ia, whai whakaaro ai tāua, ko ngā hiahia, ko ngā kōmaingo, ko ngā rongo, aha atu nei. Ko te mahi a te roro ko te whakatau i ngā mea kei te pā mai ki a koe! Ngā mea ka riro i a taringa, i a karu, i a ihu, i a arero, i a ringa, i a roro tonu nei. Ā, ka ū ēnei rongo āu ki roto i ō roro, ko te putanga o tētahi tā makaurangi ki roto i a koe, ka whakakuputia a muri mai. Heoi anō, ahakoa he taonga te roro, kāore tonu i a ia te iro. Ko tāna noa, ko te whakatau i ngā rongo ā kiri a te tangata. Kāore i kō atu, kāore i kō mai. Nā konā, kāore e kitea ai e tāua te mana whakahonohono o Te Kore. Kāore e kitea tōna whakapapa whakatūhono i ngā mea katoa. Kia kite atu ai, me puta te tangata ki tua o tōna hinengaro. Me kati i te waha o te hinengaro!
Me whakapuaki i te tatau o Tāwhirirangi, ko Ururangi. Me whakapuaki i te whatu o te manawa kei waenganui o ngā pewa e tau ana. Nā reira ko te manu a Rehua – ko ō pewa ōna parirau, ko tōna upoko ko te whatu o te manawa kei waenga e kori ana. Ko te tikanga o te whatu o te manawa, mana te waha o te hinengaro e kopi, kia rongo ai te tangata i te reo o te ao, te reo o Iomatuakore. E, kei te ngoikore haere ōku ringa patopato kupu. Me mutu pēnei; he iwi whakapapa te iwi Māori nā te mea kei te mārama te Māori e hono ana ngā mea katoa. He akaaka takitahi he weuweu takitini. Ko tā te whakapapa he whakahono i te tangata mai i Te Kore, Te Pō, Te Ao.
Nā Te Kupu-nui