TE RĀKAU MATARUA
Te Aranga o Tūmatauenga
Mā te hunga e aroha ana ki te rākau tapu
Nā Chris Winitana
Kaupapa 1–10
Kōrero Tuatahi: Moepapa
E tūtehutehu ana te moe a Pita. E totoro haere ana ōna ringa, ōna waewae, ā, e turuturu ana te werawera. I roto i tana moepapa, e kite ana ia i a ia anō, i tōna tuakana hoki a Wī, e kuhu ana rāua ki roto i tō rāua waka, e whakakāngia ana te pūkaha. E haruru ana.
"Patua mai te reo irirangi!" mea atu a Wī.
"Cher! Cher!" whakautu atu a Pita.
Ka piki haere te reo o te irirangi. "Kia mau koe! Kia rite!"
"E reri ana au!" mea a Pita.
"Tēnā, tukuna kia rere..."
"Waewae taumaha, waewae rere... t-ū-m-e-k-e!" karakia tahi rāua.
Ka hura te waka, ka rere. "Yiiiiiiiihaaaaaaa!" auē atu a Pita.
Irirangi ana te pūkaha, he rite ki te mura ahi te rere o te waka, he tere, he horo. E heke ana i te tuarā te ihi, pēnei i te hiko e kanapa ana.
"Kia tere atu... kia tere..." tōiriiri atu a Pita.
E hipa ana te ine rere i te waru tekau. E piki haere tonu atu te tohu. E tata tae ana te waka ki tētahi pikonga i te huarahi.
"Kei te reti... kei te reti atu..." mea a Pita.
"Kia mau! Mau tonu!" karanga atu a Wī.
"Kāre e tāea..."
Kātahi ka ohorere a Pita. E pūkana ana ōna karu. E pātukituki ana tōna manawa. Rite tonu te moepapa rā — ko te waka, ko te pourama, ko te tukihanga. Ko te waka e hurihuri ana. Ko te mata o tōna tuakana a Wī, ko tōna waha e hamama ana, kāore ōna reo... Ka rūrū a Pita i tōna māhunga, ēngari ko ngā pūngāwerewere e here nei i a ia, ka mau tonu. Ka tahuri anō te tamaiti ki te moe tūtehutehu. Ka hurihuri ia, ka moe, ā, ka huna.
I te ata, ka maranga a Pita. E koropupū ana te ketara i te kīhini, e patupatu ana ngā taonga kai.
"Kua oti i a koe te whakatika i tōu rūma?" pātai atu tōna whāea.
"Mm!" whakautu a Pita.
"He aha te 'mm'! Āe, kāo rānei?" mea atu anō te whāea.
"Kua oti!" mea a Pita, e hōhā ana.
"Ō kākahu? Tōu moenga?"
"Kua oti!" mea a Pita, e hōhā kē ana.
"Kaua hoki e wareware, ka mutu koe, horoia ngā rīhi, tahia te papa..."
"Kei te mōhio kē au...!" mea a Pita.
"Kaua e pērā rawa te whiu mai i te kōrero ki a au e hoa. Ka mutu koe, horoia ngā rīhi, tahia te papa, hari atu ki waho ngā kopa para."
"He mōkai au!" kōhimu atu a Pita.
"He aha anō? He aha tāu?" mea te whāea.
"Kāore..."
"Tino rerekē noa atu tōu āhua mō te roanga o tēnei tau e hoa! Kua hawa au! Kua hōhā!"
"Kua au kē te mea hōhā!" kōhimu atu a Pita.
"He aha tāu! Kōrero mai anō..."
"He aha! Kāore koe i rongo. Ko au kē te mea hōhā!"
"Kati tōu waha! Ahakoa tekau-mā-toru tau koe, Pita Haro, ka pākiatia tonutia ō tāringa e au!"
Ka haere a Pita. "Kua haere au! Kāore koe e mārama ana..."
"Ki te aha? Ki tōu āhua! Taumaha i ngā wā katoa."
Ka pakū te kuaha. "Pita! Hoki mai koe ināia-tonu-nei! Hoki mai. Pita...!" karanga atu te whāea.
I muri iho, ka eke a Pita ki te pahi o te kura. "Kia tere pōai. Eke mai, kei te reiti tātou," mea te taraiwa.
Ka ahu atu a Pita ki muri. Ka kitea he nohoanga, ka noho. Kei roto tonu i tōna taringa te reo o tōna whāea e whēoro ana: "Tino rerekē noa atu tōu āhua mō te roanga o tēnei tau e hoa! Kua hawa au! Kua hōhā!"
Ka kopi a Pita i ōna karu. He mōhio anō ia, he tika te kōrero o tōna whāea. He rerekē ia. Mō tēnei tau katoa. Mai i te wā o te tukihanga. Mai i te wā i mate ai a Wī.
"Hei! Eh!" tū atu a Tūhoro. "Hei! Ki a koe tonu! Poto! E kōrero ana au ki a koe..."
E werowerohia ana a Pita e tētahi tama. Ko Tūhoro tōna ingoa. He hāwhe tangata, he hāwhe makimaki ia. Ko te nama rahi o ōna hū, he rite ki te nama rahi o tōna hinengaro. Ēkene, he nui kē atu te nama rahi o ōna hū...
"Kei te kōrero au ki a koe pōai! He moni āu?" pātai atu a Tūhoro.
"Kāo!" whakautu a Pita.
"He turi koe taringa kōhatu! He moni āu?"
"Kāore aku moni!"
"Pēnā kei te rūkahu koe, Poto, ka patua koe!"
"Hei aha tāu Maki."
"He aha tāu i kī mai!?"
"I kī au, hei aha tāu Maki!"
Tere tonu te tū o te ringa o te tamaiti rā ki te hahau i a Pita. Ēngari, ka haruru mai te reo o te taraiwa o te pahi.
"H-E-I! E noho koe ki raro Whitiora. Ka kore ana, ka whiua atu koe ki waho!" mea te taraiwa.
"Waimarie koe Poto. Tētahi wā anō... ka whakatikahia e au tōu mata..." mea a Tūhoro.
"He aha! Kia rite ki tōu...! Maki!" whakautu a Pita.
"Mā te wā Poto!" mea a Tūhoro.
Ka tae a Pita ki te kura. I te whare hākinakina, e pōpiri ana ngā pōro pahikete.
"Tāewa! Tangohia aua hū! He whare hākinakina tēnei! Paraha! Te pōro, homai! Noho mai koutou!" karanga atu te māhita.
"Matua! Kei te kori pahikete pōro i te rā nei?" pātai atu a Paraha.
"He aha ai?" mea te māhita.
"Kāore. Pīrangi mōhio noa iho au..."
"Kāo! Kei te hikihiki taumaha kē koutou..."
"Ooo! Eh! Ēngari matua! Kss! Kāore he take."
"Hoihoi! Kia tau! Kei tukuna koutou ki te oma roa. Ko wai kei te ngaro?"
"Ko Pita, Matua. Kāre ia i konei," mea a Paraha.
"Kua kite koe i a ia? Taua kai-a-te-ahi!" mea te māhita.
"Oooww! Matua! I kanga koe..."
"Kanga! He pīkako ō taringa pōai! Kua kite tētahi i a Pita? Ah! Kāti rā! Maku ia e kimi. Paraha! Kei a koe te hautū. Rima tekau ngā noho mai. Rima tekau ngā pēhi ake. Rua tekau hoki ngā omanga i te whare. Kua rongo koe? Kua haere au ki te whakatika i taua tamaiti heahea."
"Āe! Kua rongo..." mea a Paraha.
"Tīmata! Ināianei!"
Ka kimi a Pita i tētahi wāhi huna. Ka kuhu ia ki te wharepaku. Ka huaki te kuaha, ka kati.
"H-A-R-O! Kei konei koe? Pita Haro kei konei koe?" karanga atu te māhita.
Ka kati wheowheo te kuaha. "Kei konei koe nē pōai. Kei te rongo tōku ihu i te haunga o tāu hikareti."
Ka patu anō te māhita i te kuaha. "Kei roto koe nē rā! Haro!"
Ka patu anō. "Kei te kaute au ki te toru e hoa. Ki te kore koe e puta mai, ka whanaia e au tēnei kuaha kia hinga. Katahi, ka whanaia e au tō tōu! Kei te rongo koe! Tahi! Rua! Toru!"
Ka huaki te kuaha. "Ana koe! E whakaaro ana koe he rori au, he kūare!"
"Kāo!" mea a Pita.
"He aha tōu mate pōai? I tētahi wā he pai kē koe! 'Ngari 'nāianei, nā, titiro ki a koe! He tāngarengare tō āhua. He kawa tō mata. He kanga tō waha. He kore ō take."
Ka huaki anō te kuaha. "Whai mai koe i a au!"
Ka mau te ringa o te māhita ki te taringa o Pita. "Matua! Kei te kino te mamae..."
"Mamae! Tēnei kē te mamae..."
Ka whanaia e te māhita te tōu o Pita. "Ana kē!"
"Kāti! Kāti rā!" auē atu a Pita.
Ka parea atu e Pita te ringa o te māhita, ka oma ia.
"Hei! Hoki mai koe! I tēnei rā, āpōpō rānei, ka mau koe i a au. Hoki mai..."
Ēngari, hei aha rā ki a Pita. Kāore ngā kōhetehete o te māhita mata-uraura i tau ki runga ki a ia. Ka oma ia i te oma a te rāpeti. He oma tūmekemeke. He oma ngākau papaku.
Kōrero Tuarua: Maire
Pita Haro. Tekau mā toru ōna tau. I tētahi wā, he tamaiti tau ia, he tamaiti ngāwari. Ēngari, nō te matenga atu o tōna tuakana, kotahi tau ki muri, kua tino rerekē tana āhua. Kua pane māro ia, he taringa kōhatu, he whakatete, he taumaha, he pakanga ia ki te ao i ngā wā katoa. Kua pātuki ia i tōna whāea, i ngā tamariki o tana kura, i ngā māhita hoki. Nā te pātukituki i oma ai ia i te kura. I te taunga o te pō, ka hoki te tamaiti nei ki te kāinga. E whanga ana tōna whāea ki a ia.
Ka huaki te kuaha o te whare. "Āna koe! Kua hoki mai koe. E tatari ana au kia tae mai koe. Haere mai ki konei ki te noho," mea tōna whāea.
"Kei te hiamoe au..." mea a Pita.
"Haere mai ināianei! I whea koe?"
"I te hīkoi au."
"Mō te roanga o te rā? Kaua e teka."
"Ēngari..."
"Ēngari, te aha? Kāore koe i tōu whare mahi. I tae au ki reira ki te tiki i a koe, ēngari, kāore koe i reira."
"E pēhia ana au..."
"E wai? E koe anō! I waea mai te tumaki. E tama! Nā wai tāu! I kangaia e koe tōu māhita... i tū hoki tōu ringa ki te hahau i a ia..."
"Ehara! Kāore au i pērā..."
"Kati tōu waha! Kāre e tāea e koe nē. Pai noa iho tōu mahi tukituki haere i te tangata, ēngari, ka tukitukia koe, hā, ka piko tōu tuarā."
"Kāore au i mahi pērā."
"He tino waimarie koe e hoa. Kotahi noa iho te take kāore rātou i pana i a koe i te kura. Nō taku kaha tonu ki te tauārai i a koe."
"Tauārai! Kāore au e hiahia ana kia tauāraihia au. He pai kē pēnā ka panaia au i te kura. Kāore he take o taua wāhi. E pēhia ana au e ngā tāngata katoa. E koe! E ngā māhita o te kura! E ngā tamariki hoki. Pēhea rā au. Pēhea rā tāku e hiahia ana. Kāore au e hiahia ana ki te kura. Kāore hoki au e hiahia ana ki a koe, ki a koutou katoa, kāore koutou i te paku mārama..."
"Pita! Kua ahatia koe? Kua rerekē noa atu koe. Nā te aha? E aua! Kāore au i te mōhio," mea te whāea, e ngāwari ana, me te roimata.
I te ata, ka moata te maranga a Pita. Ka kuhu ia i ōna kākahu, ka horoi, ka heke ki raro ki te kīhini ki te tiki kai. E koropupū ana te ketara, e pao ana te paraoa.
"Mōrena," mea tōna whāea.
"Mm!" whakautu a Pita.
"He tangata kei konei kia tūtaki koe," mea te whāea.
"Mōrena e tama!" karanga atu tētahi koroua.
"Mm!" whakautu a Pita anō.
Ka tikina e Pita te pātara miraka, ka inu, pau katoa. Ka tokopūaha.
"Pita! Mihi atu!" mea te whāea.
"Ko wai ia? Kei te aha ia i konei?" pātai atu a Pita.
"Aroha mai Maire... te arero o te tamaiti. Ko tētahi ō matua tēnei, ko Maire-te-tū. Kei te hari ia i a koe ki te kura," mea te whāea.
"He aha? Ehara! Kāre au i te hoki ki te kura," mea a Pita.
"E ngau tōu arero e tama. Kia mōhio koe, tuatahi, kei te hoki koe ki te kura. Tuarua, kei te haria koe e te koroua. Tuatoru, ka pēnei ngā āhuatanga kia kī rā anō au kia mutu. Kei te mau i a koe? Nē? Kei te mau."
"Ooowwkkk!" auē atu a Pita.
"Ka pai! Tēnā, hoki mai koe ki te tēpu noho ai."
Ka noho a Pita.
"Ko te tuakana o tōu matua tēnei. Kua tae mai ia i tāwāhi. Ka noho ia ki konei mō tētahi wā," mea te whāea.
"Mō te aha?" pātai atu a Pita.
"Pita!" mea te whāea.
"Kāre koe e pātaia mai ki a au..." mea a Pita.
"Kei te whakamārama atu au ki a koe ināianei..."
"Kua oti kē i a koe te whakarite."
"Āe! Kua oti kē."
"Kua haere au ki te kura."
"Āe! He tika! Mā Te Maire koe e hari."
"Oooo whakamā!" mea a Pita.
"Māna koe e hari."
Ka eke rāua ki te waka. Ka tīmata te pūkaha. "Tōu tātua. Kia mau," mea a Māire.
"Hei aha te tātua!" mea a Pita.
"Kei a koe," mea te koroua.
Ka takahia atu e te koroua te whakatere o te waka. Ka tarapeke whakamua te waka. Ka tūngia e ia te whakatū. Ka tū te waka. Ka tarapeke atu, ka tū, rite ki te rāpeti.
"Tēnā, aroha mai! He mōhio au ki te eke hoiho. Ēngari, mō te taraiwa motokā, kei te ako tonu au..." mea a Māire.
Ka kumea e Pita tōna tātua, ka whītikia, ka mau.
"Ā, kei te mau mahara au ināianei," mea a Māire.
Ka puta i te kēti o te kāinga te waka, ka huri atu rāua ki te ara matua, ka ahu atu ki te kura.
"He rā ataahua tēnei rā. He rā paehuarere. Puta ana te tangata ki waho, me mihi atu ia ki te rā. Ko te tangata mihi ki a Tama-te-rā, he tangata ka noho mahana," mea a Māire.
Ka tītiro tukumaru a Pita ki te koroua.
"Nā tōku karawa, tōu koroua, taua kōrero. He kōrero rangatira hoki," mea a Māire.
"E ahu mai ana koe i hea? Kāre au e pīrangi ki te kōrero ki a koe. Ki te whakarongo rānei," mea a Pita.
"Āe! Nāna hoki te kī, waiho atu ngā tamariki ki te wawāhi tahā. Koina te mahi a te tamariki," mea a Māire.
Ka tae rāua ki te kura, ka makere a Pita. Ka huaki te kuaha.
"Kaua e wareware. Me mihi atu koe ki te rā, ia rongo ai koe i tana mahana," mea a Māire.
"Te āhua nei, kāre koe i rongo i aku kōrero. Kāre au e hiahia ana ki te takahi i a koe, ēngari, waihotia au nē. Taraiwatia e koe te waka, e mahi hoki koe i ō mahi, katahi ka pai tāua. Koe ki a koe. Ahau ki a au. Ko ō kaupapa kōrero, kia ora, ēngari, kāore au e hiahia ana," mea a Pita.
Ka kati te kuaha.
Ka tuku whakararo a Maire i te matapihi o te waka, ka karanga atu. "Ka hoki mai au ki te tiki i a koe i te mutunga o te kura. Kia pai hoki ō mahi."
I te tari o te tumuaki, ka patu te kuaha. "Pari, kei konei a Pita Haro," mea te hekeretari.
"Tukuna mai ia. Tikina atu hoki a Matua Taharepa," mea te tumuaki.
"Kuhu atu e tama," mea te hekeretari.
"Haere mai pōai. Tū mai ki kona," mea te tumuaki.
Ka pānui haeretia e te rangatira o te kura ngā pepa kei runga i tana tēpu. Ka tū toka te tū a Pita.
Ka huaki te kuaha. "Kuhu mai," mea te tumuaki.
"Mōrena Pari. Ā, kei kona koe Pita," mea te māhita.
"Pita, kei te pānui au i tāu rīpoata. He maha ō hēnga, ō hara. Kaipaipa, whakatete, whakatenatena, kāre koe e tae ki ō karāehe, kāre koe e tae ki te kura... tae noa ki tōu mahi inanahi. Kua kōrero māua ko tōu whāea, mātou ko ngā māhita, e whakatauria ana, kotahi anō tōu hara, kua panaia koe i te kura. Kei te mārama koe?" mea te tumuaki.
"Āe!" whakautu a Pita.
"He aha tāu e pīrangi ana? Kia panaia? Kia mōhio koe, ki te panaia koe, ka nui ngā mate ka whai atu i a koe. E kore koe e pīrangihia e tētahi atu kura. E kore koe e whai mahi, kāore ō pūkenga. Tōna mutunga, ko te pōraruraru. Koina tāu?" mea te tumuaki.
"Kāo!" whakautu a Pita.
"Nā reira he aha te whakatau? Ka tika koe, kāore rānei."
"Ka tika!" mea a Pita.
"Ana! Haere tahi ko Matua Taharepa. Māna koe e hautū, e whakahaere. He kohi para tōu mahi i tēnei rā. Haria ia."
Ka mutu te kura. Ka tangi te pere. Kua mutu te kura. E whanga ana te matua kēkē o Pita ki a ia. Ēngari, hei aha ki a Pita. Ka haere toropuku atu ia ki tōna whare mahi, he whare tapere, he whare kēmu rorohiko, he whare ātea.
E tīorooro mai ana ngā mīhini kēmu. "Pita! Kua tae mai koe. Kei a au tētahi mea māu," mea a Hāre.
"Tēnā koe Hāre," mea a Pita.
"Tōu utu mō te wiki kua taha atu nei. Waru tekau tāra. Ka pai pōai."
"Kia ora!" mea a Pita.
"Ki te pēnei rawa te pai o tāu mahi, ākuanei kua riro ko koe kē te rangatira o tēnei whare! Kei te maumahara tonu au i te wā i īnoi mai koe ki au kia hoatu tētahi mahi ki a koe. I pōhēhe au he rite tonu koe ki te nuinga o tāu whakatipuranga, he nui te waha, he hohonu te korokoro, he papaku te uaua. Ēngari, tino hē kē au. Nā, hāwhe hāora kei a koe, katahi me tīmata koe, kei te pai."
Ka ahu atu a Pita ki ngā mīhini e tīorooro mai ana. Ka purua ki roto i te waha o tētahi he tāra kotahi, ka hikohiko mai te mīhini, ka pāoho mai tana waiata.
"Ā, Tēkana 4. Kei a au te iro i tēnei rā e hoa! Ka patua koe e au," mea a Pita.
Ko te kēmu o ngā kīngi, Tēkana 3. Ka pepēhia e pita ngā pātene kia whiria tana toa kākā tarahaehae. Ka tīmata ngā tū matatakihanga.
"Ana! Ana! E kai tēnā!" mea a Pita.
Ka karo, ka pare, ka meke, ka whana. Ka tere oti i a Pita tana wheiwheinga. Pao! Pao! Pao!
"E kī, e kī, e kī. Ko Poto ay!" karanga atu a Tūhoro.
Ka tere te huri atu o Pita. Auē hoki! Ko te makinui, ko Tūhoro tēnā, rātou ko ōna kaikutu. Ka tū karapoti mai i a ia ngā taitama, he rite tonu ki te muinga namu. Ka whakatata mai a Tūhoro, ihu ki te ihu. Kua rongo a Pita i tōna hau kino.
"Tō kai-a-te-ahi! Whakamā katoa au i a koe. Tō mahi whakatoi hoki," mea a Tūhoro.
Ka mekea e ia te puku a Pita. "Ana tōu kai! Haria ia ki waho. Me oti ināia-tonu-nei."
E wherowhero ana ngā karu o Tūhoro. I tōna rae he iaia toto e pukupuku ana.
"Pupuritia ia! Toia atu ia ki waho. Haramai Poto, ākuanei ka kitea te tae o tōu toto!" karanga atu a Tūhoro.
Ka muia a Pita e ngā tama, ka pupuritia.
"Kāti! Tukuna au!" auē atu a Pita.
"Kāti! Tukuna au!" whakatautau atu a Tūhoro.
Katahi, mai i muri, he reo kōhimu ka rangona. "He raru kei a koutou?" mea a Māire.
Ka huri tahi ngā tama. "Ko te āhua nei, kei te raru koe e tama," mea a Māire.
"Kei te aha koe ki konei? Puta atu koe. Ehara nāu te raru," mea a Pita.
"Ko wai tēnei Poto? Ko tōu koroua. Kua tae mai ia ki te ūkui i tōu ihu," mea a Tūhoro.
"Ehara! Kia puta koe! Kei te pai kē au," mea a Pita.
Kāore te pakeke e whakarongo. Ka kūmea e ia a Pita ki muri i a ia, ka mea atu ia. "Mā tāua kē e pakanga. Whakataetae."
"Ah? Tāua! He aha ēnei tikanga Poto. Kua tukuna e koe mā te koroheke nei ō hū e mau?" mea a Tūhoro.
"Hei aha te tamaiti nei. Me whakataetae tāua. Pēnā au ka toa, ki a au te moni me te tamaiti. Pēnā koe ka toa, kei a koe kē," mea a Māire.
"Yo! Taihoa koa e koro. Kāore taku koroua i te tino mōhio kei te aha ia..." mea a Pita.
Ka panaia anō a Pita ki muri. "Nā, kei a koe te iro e tama? Titiro mai! He koroheke noa iho au. E kaha ana koe ki te whakapiro i te koroua noa iho?" mea a Māire.
"He nui tōu waha, koroheke. Ēngari māku e whakatika. Kia whakataetae tāua," mea a Tūhoro.
Kōrero Tuatoru: Te Kō
I te whare ātea, e whakataetae ana a Maire, te matua kēkē o Pita, rāua ko Tūhoro, te tama hāwhe tangata, hāwhe makimaki. Ko tā rāua whakataetae ko Tēkana 4, tētahi kēmu mīhini rorohiko. Ki te piro a Māire, ka riro i a Tūhoro te kōpaki moni a Pita, me Pita anō.
"He nui tōu waha, koroheke. Ēngari māku e whakatika. Kia whakataetae tāua," mea a Tūhoro.
"Ki a koe tā tāua tāra," mea a Māire.
Ka whakatīmatahia te mīhini. "Pita! Haramai koa! Tēnā, he aha te tikanga o ēnei pātene?" pātai atu a Māire.
"He aha te tikanga? Kāre koe i te mōhio ki te whakahaere? E hoa, kua mate au, he mīti au e tukuna ana ki ngā raiona..." mea a Pita.
"Kāre au e tino roa e hoa mā. He wā poto noa iho kia oti i a au te koroheke nei," mea a Tūhoro.
Ka tīmata rāua. Ko te toa a te koroua ko Paul, ko tā Tūhoro ko King. Ka tukituki mai tā Tūhoro, ka niniwha noa ki te taha tā Māire. Ka hamahama mai a King, ka taupareparea e Paul. Ka pau haere te wā pakanga i a Maire. Ahakoa pēhea ngā nekeneke o tā Tūhoro, kua kore ia e kaha ki te whakapā atu i tā te koroua. E whitu hekenoa noa iho e toe ana. Ka ihiihi te koroua, ka tukuna tana toa ki te pakanga. Pū! Pao! Paopao! Tuki! Rutua! Poua! Rima, whā... Kikia, mekea, toru, rua, kurua, tahi...
"Kua oti! Kua oti i a koe! Tūmeke!" hau atu a Pita.
"E, he tohunga kē koe ki te tākaro nei..." mea a Tūhoro.
"Kia ora e tama. Nāku tēnā," mea a Māire.
Ka tangoa e Maire te kōpaki moni mai i a Tūhoro. "Haere mai Pita. Kua hoki tāua."
"I wini koe! I wikitōria..." mea a Pita.
Ka tae rāua ki te kūaha, ka huri a Māire, ka mea atu. "Kai ai te tangata i te kai ngohengohe, he koi ōna niho. Kai ai ia i te kai māro, ka pūkuhi noa. He aha te tohu? Ana, kua e kai!"
Ka eke rāua ki te waka. Ka tīmata te pūkaha. "Tōu tātua. Kia mau," mea a Māire.
"Hei aha te tātua!" mea a Pita.
"Kei a koe," mea te koroua.
Ka takahia atu e te koroua te whakatere o te waka. "I patua e koe a Tūhoro. Kāre tonu au e whakapono. I patua e koe... mīharo," mea a Pita. "Ēngari, i pēhea, pēhea tōu mōhio i ngā whakahaere o te rorohiko?"
"Te rorohiko? Ngā whakahaere? Kāre au e mōhio. Ēngari, ko ngā whakahaere o te taua-a-Tū, ā, e tino mōhio kētia ana e au," mea a Māire.
"Kei te kōrero koe mō te kawa pakanga," mea a Pita.
"Āe! Te kawa o Tūmatauenga, te atua o tēnei mea te riri, te pakanga," mea a Māire.
"Ēngari, pēhea tōu mōhio i taua mahi?" pātai atu a Pita.
"He taonga tuku iho... nā ō tāua tīpuna," mea a Māire.
"Nā ō tāua?" mea a Pita.
"Āe! Nā rātou mā."
Ka menemene te koroua. Mō te wā tuatahi, mai i tana taenga mai, e tīramarama ana ngā whatu o te tamaiti rā. He tohu pai.
"E oho mōata koe i te ata nei. Māku e whakaatu," mea a Māire.
I te māra, e mau ana i a Te Māire he kōhatu nui tonu.
"Kei te aha koe? Koina ngā mahi tū taua?" pātai atu a Pita.
"Āe!" whakautu a Māire.
"Kei te mahi hiki hiki taumaha koe?" mea a Pita.
"Kei te reri koe?" pātai atu a Māire.
"Reri? Ki te aha?" mea a Pita.
"Kei te kite koe i te kō nana. Tikina," mea a Māire.
"Hei aha te kō nei. Hei taiaha nē? Pēnei," mea a Pita.
Ka hurihuri haerehia e Pita te kō, ka pīkari ōna waewae, ka piu atu, ka piu mai.
"Huuuwiii! Pēhea taku mahi. Nīti nē!" mea a Pita.
Ka raku te koroua i tōna pane, ka mapū.
"E tama! Kua rongo koe i te kōrero o te kūmara?" pātai atu a Māire.
"Kāo," mea a Pita.
"He tika! Kāore te kūmara e kōrero mō tōna anō reka. Tēnā hoki, ko te mea nāna e whakahurihurihia nei e koe, ki taku mōhio, mō te kari rua kē taua mea. He tikanga anō ki a koe?" mea a Māire.
"Ēngari, i whakaaro ake au e mahi taua kē ana tāua..." mea a Pita.
"Ana hoki tētahi mate nui, i whakaaro koe... nā, kei te kite atu koe i ngā kōhatu rā," mea a Māire.
"Āe!" mea a Pita.
"Kei te takoto ngā kōhatu i roto i te āhua o te tapawhā. Hei māra kai te wāhi nei. Ko tāu mahi tīmatanga, karia. Whāia ngā kōhatu," mea a Māire.
Ka tauria atu e te koroua te kōhatu kei roto i ōna ringa.
"Ko te kokoru tēnei. Kei te mārama koe e hoa," mea a Māire.
"Ēngari, e pēhea ana ngā mahi tū taua. I kī mai koe ka whakaaturia mai e koe ngā mahi nei ki a au i te ata nei," mea a Pita.
"Āe! Koina tā tāua mahi e tama. Kei te whakaaturia e au. Nā! Kia kaha!" mea a Māire.
"Ēngari..." mea a Pita.
"Aaa! Waiho mā te pārera kē te tete. Tīmata. Kia kaha," mea a Māire.
Ka huri atu a Māire, ka haere. Ka titiro a Pita ki te kō, ka titiro ki te papa, ka poua atu. Ka apā te kao o te kō ki te whenua, ka ngāueue haere. He rite ki te kōhatu te papa whenua.
"Kāre au i te mōhio he aha te kēmu e tākaro ana e taua koroheke, ēngari, kāre au e tuku kia pīti mai ia i a au," mea a Pita.
Ka poua anō e ia te kō ki te whenua.
"E koro, kua tae te rā ki tōna poupoutanga. Kua oti i a ia te māra," mea a Pita.
"Tino pai e hoa. Pai noa iho tāu whai i aku tohu," mea a Māire.
"Mātakina tēnei! Hei taiaha taku kō," mea a Pita.
Ka whiuwhiu haere a Pita i te taputapu rā. Ka tarapekepeke haere, katahi ka tau ia ki mua i ngā waewae o Te Māire.
"Hai! Ki a koe taku rākau e te rangatira," mea a Pita.
"Mmm! E kī!" mea a Māire.
Ka hutia e Te Māire te kō i ngā ringa o Pita. Ka whakamarangai arearehia, ka tū whakahurihia, ka rere ki runga, ka rere ki raro, ka poua iho ki te māhunga o Pita. I runga noa ake i tōna kōpako te ate o te kō e wiriwiri ana.
"Hai! Ki a au tōu rākau e te tūtūa!" mea a Māire.
Ka pūhia a Pita e Te Māire. Ka taka whakamuri te tamaiti.
"Wī! Tōu māia hoki. Tahi noa iho taku pīhau, hā, kua mate kē koe," mea a Māire.
"Pēhea tōu mahi i taua mahi? Te mīharo hoki! Akona au! Kei te tino reri rawa atu au. Akona au, koa!" mea a Pita.
"Āe! Ka pai! Māku koe e ako. Whai mai koe i a au. Kite koe i te māra nei, ketua kia toru ngā taima. Pēnei," mea a Māire.
Ka kō ia, katahi ka whakatakahuritia ki raro.
"Ana te mahi ketu. Ketua," mea a Māire.
"Ēngari, kua oti kē taku mahi māra..." mea a Pita.
"Āe! Kua oti te wāhi tuatahi," mea a Māire.
"Tuatahi?" mea a Pita.
"Me oti i a koe te mahi tuatoru ināianei," mea a Māire.
"Ēngari..." mea a Pita.
"Aaa! He aha hoki aua mea kei ō waewae?" mea a Māire.
"Ko ōku kamupūtu?" mea a Pita.
"Tangohia," mea a Māire.
"Ēngari, ka mamae ōku waewae, he māro te papa..." mea a Pita.
"E tama, ka pēhea ō waewae e rongo i te whenua pēnā kua whiua kāpōtia? Tangohia! Kāre he take," mea a Māire.
"Ēngari..." mea a Pita.
"Ēngari, pēngari! Ka tāea e koe e hoa? Kāore rānei. Kei a koe te toki. Ehara! Kei a koe te kō."
Kōrero Tuawhā: Moko
E hauriri ana a Pita. Mō te roanga o te rā e mahi ana ia i te māra. Kua karia, kua ketua te papa huri rauna i te whare. I te paunga haeretanga o te rā, kua nui haere tana riri. I tēnei wā, kua kuhu atu ia ki roto i te rūma o Te Māire.
"Kei hea te pana rāiti," mea a Pita.
Ka meinga iho e ia te raiti. "Nā, kei te huna koe nā..."
Ka ohorere a Pita. Ka tirikoū whakamuri ia, ka mau ki te whatitoka. I mua i a ia te koroua e tū ana. Kāore ōna kākahu o runga. Ēngari, kapi katoa ia i te tā moko. Ko tōna uma, ko ōna pakihiwi, ōna hope, tōna puku hoki. Ko ōna ringa me tōna kanohi anake e wātea ana. E mau ana te ringa o te koroua ki tētahi rākau, he taiaha. Taukapokapo ana ōna karu pāua.
"Tēnei te pou ka tū ko te pou o tēnei wānanga, tēnei te pou ka tū ko te pou o tēnei tauria, tēnei te pou ka tū ko te pou kikī o runga, tēnei te pou ka tū ko te pou kekē o raro. Whakapoua te hā o Rua ko ngā pou matua ki te rangi, whakapoua te hā o Rua ko ngā whatukura ki te one, whakapoua te hā kia hihiri, whakapoua te hā kia rarama. Ko te pou nei kei a koe, ko te pou nei. Ka eke, eke Tangaroa, ui e tāiki e!" karakia atu a Māire.
Pōuri katoa ngā tamariki a Ranginui rāua ko Papatūānuku. Ko tō rātou ao he whāiti. I waenga rātou i ō rātou matua e noho ana. Ēngari, e pēhia ana rātou. Ko tō rātou taina, ko Uēpoto, he haututū he raweke. Ka kitea e ia te māramatanga taiahoaho, nā te mea ko te māramatanga nei, ka puta tātou mai i te wheiao, ki te ao mārama, ki te ao tāngata.
"E tama, me kimi rawa e koe te māramatanga taiahoaho, i kitea ai e Uēpoto. Ki te kore, ka noho taumaha koe i roto i a koe ake, kāore koe e puta mai i te wheiao. Ko koe anake kei te mōhio he aha rā te ngāngara e kai nei i a koe," mea a Māire.
Ka torona atu e ia ki a Pita te rākau taiaha. Ka mau tahi i a rāua.
"Whakarongohia. He kōrero ōna ki a koe, he tohu, pēnā he whakarongo koe. Ko tōna ingoa ko Te-Aho-o-te-Rangi. He taonga tuku iho ia nō mai rā anō," mea a Māire.
I te whakamautanga a Pita ki te rākau, ka kirihoko ia. He mea ora kē te rākau. Anō nei he hiko te ihi e rere mai ana ki a ia. E hia kē nei ngā tīpuna kua whakangungua ki te rākau nei.
"E haere koe e Pita. E kimi. Māu anō koe e whakatahuri mai ki te pupuri i te aho o te rangi," mea a Māire.
Ka āta noho ki raro te koroua, ka tū a Pita, ka haere.
Kotahi noa iho te wiki e toe ana kia mutu te kura mō te tau. Ka whai haere a Pita i tōna ihu. Ka oho, ka mahia ngā mahi o te whare, ka haere ki te kura. Ka mutu te kura, ka haere tika ia ki tōna whare mahi. Hei te pō tae atu ai ia ki te kāinga. Ka haere tika ia ki tōna rūma, takoto ai ki runga moenga. Oti i a ia te huna i a Te Māire.
Te maha hoki o ngā pātai i roto i tōna ngākau. Ngā tā moko o te koroua. He aha rā te tikanga. Ko te rākau taiaha, nō wai rā. He tohunga te koroua rā. He tohunga ki te aha? Pēhea hoki te kaupapa o ōna tohu. Me kimi e ia te māramatanga. Tēhea? Me haere ake ia ki hea, kimi ai. Pēhea hoki mō te ngāngara?
Hei te rā tuatoru i muri mai, ka rongo atu a Te Māire i te tamaiti e whio ana. Hei te rā tuawhā ka rongo ia i a Pita e waiata ana. I te rā whakamutunga o te kura, ka tau ki raro te ngākau o Pita, ka hoki wawe ia ki te kāinga. Ka haere ia ki te rūma o te koroua, ka tikina te taiaha e tū mai ana i te koko, ka puta atu ki waho.
"Māku koe! Māku a Te-Aho-o-te-Rangi," mea a Pita.
Ka wetekina e ia te here harakeke e kapi nei i te māhunga o te rākau, ka tangoa. Ka āta whāwhā haere a Pita i te tīnana o te rākau. He porotiti, he monamona, he māeneene, pai noa iho hoki te mareti haere o tōna ringa.
Ka poutamahia e ia te rākau. Ka matatūhia, ka popotau, ka huanui, ka whitiapu, ka pītoi, katau, māui, katau, māui...
"Kei te aha koe?" rangona atu te reo o Māire.
Ko Te Māire. Ka haere rauna mai ia ki mua i a Pita, ko tōna mata he papa kōhatu.
"Kei te aha koe?" pātai anō a Māire.
Kōhatu tonu tōna mata. Katahi... "E hoa! Pēnei ana au e mahi hau pāoro kē ana koe. Taihoa koa kia tikina e au tētahi pāoro māu. E tama, he taiaha kē tēnā mea, ehara i te hau pāoro," mea a Māire, e kata ana.
Ka āta tangoa e ia te taiaha i a Pita, ka whakahokia tōna pōtae harakeke, ka hōtikia kia mau.
"He karakia o te taiaha nei. Ka tangoa poka noatia tēnei pēke, ka riri te tipuna rā. Ka riri ana ia, mā te toto ka ea," mea a Māire.
"Kāore koe i te pukuriri?" pātai atu a Pita.
"Pukuriri? Ehara! Pukuriri ki te aha?" mea a Māire.
Ka hongi rāua, rae ki te rae, ihu ki te ihu, hā ki te hā, ka awhi.
"Ā, kua tīmata koe ki te patu i te ngāngara... aiiiiiiii!" mea a Māire.
I te māra, e kūkū ana ngā manu. "Āwhea au ka tīmata ki te mahi tū parawai?" pātai atu a Pita.
"Ā te wā tika," mea a Māire.
"Ko tēhea wā tērā?" mea a Pita.
"Ko te wā e kaha ana koe ki te ūkui i tōu ihu anō..." mea a Māire.
"Matua!" mea a Pita.
"E tama, kāore tonu anō koe kia whai waewae, hā, kua hiahia koe ki te oma. Mā te wā tonu. Mā te wā," mea a Māire.
"Ēngari, ka tae mai te wā ki a au, kua koroua kē au, rite tonu ki a koe..." mea a Pita.
"Tēnā, kei te rite koe ki te mahi rākau?" pātai atu a Māire.
"Āe! Tino rite," mea a Pita.
"Tēnā, pupuritia ēnei," mea a Māire.
"He aha ēnei mea potopoto nei?" pātai atu a Pita.
"He rākau! Me pēnei te whakahaere. Hurihia whakato, hurihia whakawaho, hurihia whakarunga, hurihia whakararo. Māu e mahi," mea a Māire.
"Hurihia whakato, hurihia whakawaho, hurihia whakarunga, hurihia whakararo. Pai..." mea a Pita.
"Owwww! Oti i a koe," mea a Māire.
"Ēngari, ko tēhea momo rākau tēnei? Kua kore au e kite i ēnei momo rākau pakanga," mea a Pita.
"Pakanga! Nā wai i kī he rākau pakanga ēnā. He rākau pākurukuru kē. Mō te pākurukuru i ngā poioneone o te māra," mea a Māire.
"Te māra! Eh... kua rahi kē tēnā mahi," mea a Pita.
"Nā, me pēnei. Pākurukuruhia kia kōmangamanga ngā poione. Hurihia whakato, poua! Hurihia whakawaho, poua! Hurihia, kurua, hurihia, kurua!" mea a Māire.
"Ehhh... kāore tonu au e paku kite he aha te ritenga o tēnei mahi ki ngā mahi tū taua..." mea a Pita.
"He tika hoki e tama. Kāre koe e kite, nā te mea, he tamaiti ihu hūpete noa iho koe," mea a Māire, e kata ana.
"Eh, ehara tēnā i te mea hatekēhi..."
Kōrero Tuarima: Matarua
E kokōtia ana a Pita e Tūhoro me ōna hoa haehae. Kua whiua e Tūhoro tētahi ipu para ki te matapihi o te whare mahi o Pita. Kua pakaru katoa te wini.
"P---I---T---A! Māku tōu manawa e kai..." mea a Tūhoro.
"He roa au e whanga ana ki te whakatika i a koe e hoa! Māku koe e whakaiti," mea a Tūhoro.
Kāore a Pita e whanga. Ka whakahingaia e ia ngā rorohiko i muri i a ia kia raru ai ngā tamariki pūru tukituki rā.
"Whāia ia, kia mau ia," karanga atu a Tūhoro.
Ka tikina e Pita te tahitahi o te whare.
"Ana ia! Kia mau ia!" karanga atu tētahi hoariri.
E rua ngā pūru kua puta ki mua i a ia. Ka hō haere te reo o tōna taiaha.
"Kei a ia he tahitahi, kia tūpato," mea tētahi hoariri.
Kei muri i a Pita a Tūhoro e whai mai ana. Ka weroa te puku o te tamaiti rā ki tōna rākau.
"Oww! Ka patua koe! Ka tino mate koe i a au," mea a Tūhoro.
Ka rere atu a Pita ki te kūaha-o-muri o te whare, ka puta, ka oma.
"Hoki mai whīore hume!" karanga atu a Tūhoro.
"Tuarā kore, hoki mai!" mea tētahi hoariri.
"Titiro ki te rāpeti e tūmeke ana! Whīore hume! Ahakoa oma ai koe ki hea, ka whāia koe e mātou, ka patua. Ka patua!" karanga atu tētahi hoariri.
Āe, ka oma a Pita. Ka oma ia i te oma a te Pūkeko, ka oma ia i te oma-a-Tū.
E oma tonu ana a Pita. Kua whakarerea e ia tana mataku. Kua oti i a ia te whakaaro, ka whakamutua ake te pakanga ki a Tūhoro mā i te pō nei. Ahakoa, tū toa ai ia, hinga ai rānei, ko tōna mana ka mau tonu, rite ki tōna tipuna. Ka huri ia i te koko o te tiriti, katahi ia ka tū. Kei mua i a ia ngā taitama tokotoru e tiaki mai ana.
"Ana! Kua puta mai te rāpeti i tōna pokorua," mea a Tūhoro.
"He heihei kē," ori atu tētahi hoariri.
"Heihei!" ori atu tētahi hoariri.
"Ko tāua e pakanga! Ko koe, ko ahau, tāua anahe!" mea a Tūhoro.
Ka titiro noa a Pita. He tau matatū ana ia.
"Kua wahangū koe? Kāore ō raho? Ko tāua anō e pakanga!" mea a Tūhoro.
Kei a Tūhoro he rākau hau pāoro. Ka whakarerea atu e ia.
"Nā! Ko tāua anahe. Rae ki te rae," mea a Tūhoro.
Ka nuku whakamua a Pita, kāore ōna kōrero. Ka tū ōna ringa.
"Huuuw! E parakatihi ana koe ay? Boo!" mea a Tūhoro.
Ka rere whakamuri a Pita.
"Eeee! Booo!" mea a Tūhoro.
Katahi a Tūhoro ka uru. Ka whanawhana haere, ka mekemeke haere. Ka rere whakamuri noa a Pita. He karo te mahi.
"Eee! Kia tū ki te whawhai, tuarā kore. Hei aha tōu rērere haere," mea a Tūhoro.
Ka uru anō a Tūhoro.
"Patua ia! Kōtē ōna raho," mea tētahi hoariri.
"Whakapapatahia tōna ihu!" mea tētahi hoariri.
Ēngari, ahakoa pēhea te pakanga mai o Tūhoro, ka rere whakamuri tonu a Pita, ka karokaro haere.
"He kōtiro koe e hoa. E tau ki te pakanga," mea a Tūhoro.
Katahi a Pita ka uru.
Ka mekea e ia te kanohi o Tūhoro. Ka whanaia hoki tana puku.
Katakata noa a Tūhoro. "Reka ki a au te toto. Tōu toto... kia mau ia."
Ka kuhu mai ngā hoa o Tūhoro, ka pupurihia a Pita mai i muri, ko ōna ringa ka rakaina. I taua wā anō, i roto i te pī o tōna karu, ka kite atu a Pita i ngā pūrama waka e whakatata haere mai ana.
"Kia mau ia," mea a Tūhoro.
Ka kurukurua haerehia a Pita e Tūhoro. Ko tōna ihu ka whatia, ōna karu ka marua, tōna puku ka mekea.
"Whakaiti koe i a au, takahi koe i a au, ana tōu kai hēki!" mea a Tūhoro.
Ka hinga a Pita ki te papa. E torotī ana te toto.
"Pōkokohua mā! Neke atu," karanga atu a Māire.
Ko Te Māire, kua tae mai ia. "Kei te pai e tama. He kaha koe ki te tū."
Ka whakatūhia a Pita.
"Kua haere tāua. Kua mutu te pakanga," mea a Māire.
"Kua tae mai tōu koroua.... tangiweto," mea tētahi hoariri.
"Ana tōu kai taurekareka..." mea a Tūhoro.
"Nā, kia haere tāua..." mea a Māire.
Ka tū tika a Pita. E kaha ana te rere o te toto. Ko tōna mata he weriweri.
"Kāo! Kāre au e haere... kua mutu te oma... me whakaoti tēnei mea i konei..." mea a Pita.
Nō te kaha o te whakapono i roto i te reo o Pita, kāore a Te Māire i whakautu. Ka āta tūngou noa tōna māhunga. E mārama ana ia.
"Kua mutu te oma e koro, kua mutu..." mea a Pita.
Ka huri a Pita, ka mea atu: "I tīmata tēnei pakanga ko tāua anahe. Me mutu pēnā hoki. Ko tāua anahe."
"Eee! Ka hamaia anō koe! Ēngari tēnei taima, ka hamaia koe ki te rākau hau pāoro nei," mea a Tūhoro.
"Kei te pai e Pita, kei a au tōu rākau," mea a Māire.
Ka tikina e Māire te taiaha a Te Aho o te Rangi. Ka karakiatia, ka tangoa tōna pōtae rērā.
Anō nei he reo irirangi, ka hoki mai ki te ngākau o Pita ngā kupu whakamārama o Te Māire.
"He rākau matawhā te rākau nei. Tukuna māna koe e whakakite. Ki mua, ki muri, ki ngā taha hoki. He tipuna te rākau nei nōu. Ehara māu ia e kawe. Māna kē koe e kawe," mea a Māire.
Mārama ana ngā kupu o tōna matua.
"Hikina te rākau matarua a Tūmatauenga. Hikina ki te rangi..." mea a Māire.
"E tiaki ana koe ki te aha. Ka whati i a au tōu rākau angiangi rā," mea a Tūhoro.
Ka matatū a Pita. Ka popotau, ka poutama, ka pītoi. Ka aratakina ia e a tipuna ki ngā mata o Tūmatauenga. Ka whakapapa haerehia e te aho tōna tīnana mai i raro ki runga. Ka tāngia ngā tā e te rau. He kōwhaiwhai mutunga kore tōna āhua.
Ka rere mai te rākau o Tūhoro. Ka hō atu, ka hō mai. Ka tū waewae haere a Pita anō nei he manu whakapoapoa, ka whakateka, ka whakateteka, ka pīkari, ka pīkaro...
Katahi ka tarapeke ake a Pita, ka hau iho, ka pāia ngā waewae tumutumu o Tūhoro, ka taka te tamaiti ki raro. Ka whakahurihia te rākau, ko te arero e ahu ana ki a Tūhoro...
"Aaaaaa.....iahaha!" auē atu a Pita.
Ka poua iho te rākau. Wiwiri ana te arero rā i runga noa ake i a Tūhoro. He wiriwiri hoki a Tūhoro, he hūkiki i te mataku. Ka tū ia, ka oma atu, ka oma atu ia i te oma o te rāpeti.
Hotuhotu ana te tangi o Pita. He tangi ia nā te mea ko te whawhai. Nā te mea ko āna mamae. Ko tana mataku hoki. Nā te mea hoki te ngāngara e mau puku nei i roto i a ia.
"Nōku te hē... nōku tonu... nā te mea ko au i mate ai a Wī... I rūkahu au ki ngā tāngata katoa, ki a māma, ki ngā pirihimana... rātou katoa... i mea atu au ko Wī i te taraiwa i te waka, ēngari, he rūkahu. Ehara ko Wī, ko au kē, ko au kē i te taraiwa, nāku a Wī i whakamate i whakahara, ko au kē te mea i te haere tere rawa atu..." mea a Pita, e tangi ana.
"Kei te pai e tama. Kei te pai," mea a Māire.
"Kua mate au i taku mahi rūkahu, mō tēnei tau katoa kāore ōku take..." mea a Pita.
"Whakarongo mai e tama. Tekau mā rima tau kē au e pupuri ana i tētahi mate. Nō tēnei marama tonu katahi au i tuku. Nā te mea ko au i mate ai tōu pāpā, taku taina. Nā taku hūkiki i tōremi ai ia, nōku te hē, nōku anō... hei pāpā mōu au e tama... e kīa ana te kōrero, ka taka atu te tangata ki roto i te hē he mea ako tērā, ā, ēngari, ki te kore te tangata e hoki mai ki te tika, tēnā, he mate kē tērā. Nā, kei mua i a tāua te tika... kua patua ki raro te ngāngara. E hoki tāua ki te kāinga."
Kōrero Tuaono: Te Tū-a-Rongo
Pita Haro. Tekau mā rima tau. He tama pane māro. He taringa kōhatu. Kia tae rā anō mai tōna matua kēkē. Ko Te Māire tōna ingoa. He tohunga te koroua nei ki ngā mahi o te whare tū taua a Tūmatauenga. Ka tīmata te matua rā ki te ako i tana iramutu i ngā mahi tū parawai. I tēnei wā e pākurukuru ana a Pita i te māra o tōna kāinga. He mahi uaua. He mahi whakapakari. He mahi whakahōha hoki. E kōrero nanunanu ana a Pita.
"Te koroua rori rā. Hurihia whakaroto, hurihia whakawaho, poua! Titiro ki ōku ringa, kua toko i te wai, kua pupū. Kua mate hoki," mea a Pita.
"Pita! Kua hora te kai," karanga atu tōna whāea, mai i tawāhi.
"Aaaaggggh! Phewwww! Oku uaua, tōku kakī, ōku ringa. Kua whakakōruatia au," mea a Pita.
"Ah, kua oti i a koe. Tino pai hoki. Kei te pēhea ō ringa?" pātai atu a Māire.
"Kei te mamae. Tino mamae. Ōku whatinga tahi, oku ringa ake. Titiro," mea a Pita.
"Mmmm! Kua toko i te wai. Kei a au he rongoā. Purua ō ringa ki roto i te ipu wai nei," mea a Māire.
"Ka mamae?" pātai atu a Pita.
"E tama, purua ki roto," mea a Māire.
Ka purua e Pita ōna ringa ki roto i te ipu wai. "Owwww! Mamae."
"Owww! Mamae! He waha uēuē koe nē," mea a Māire.
"He rongoā tipuna tēnei..." mea a Pita.
"Āe... he tino rongoā nō mua tēnei..." mea a Māire.
"He aha rā?" pātai atu a Pita.
"Ko te tote o te Pākehā me te wai nō te kōrere," mea a Māire, e kata nui ana.
I tētahi wāhi kāwai, e pakanga ana rāua. "Hū e tama, he tino toa koe nēhā!? Whitu ki a au, e hia ki a koe?" mea a Māire.
"E hoihoi! Katahi anō au ka ako..." mea a Pita.
"Katahi anō au ka ako..." whakatautau atu a Māire, e tangi ana.
"Anō!" mea a Pita.
"Nē! Ki te piro koe, ka uēuē koe...?" mea a Māire.
"Kāore au e uēuē!!" mea a Pita.
"Tēnā, ki te uēuē koe, ka whana au i tō tōu nē? Āe! Koina te whakarite!" mea a Māire.
"Ehara," mea a Pita.
"Kia rite!" mea a Māire.
Ka tākaro rāua hei tama tū tama. Ka wini a Māire.
"E tama! Kua tūtaki mai tōu nono ki tōku waewae, huri atu, tūpou atu..." mea a Māire.
"Ehara! He aha te tikanga o tēnei tākaro, kāore hoki he taki," mea a Pita.
"Nā te mea, i piro rawa atu koe nēhā," mea a Māire.
"Ehara!" mea a Pita.
"Nā! Huri atu! Kia whero i a au tēnā mata ōu," mea a Māire.
"Hoihoi! Tino whakatoitoi koe..." mea a Pita.
"He aha? Kāōre e tāea e koe? Ooooowwww! Kāore e tāea," mea a Māire.
"Matua! He tino tamariki noa iho koe," mea a Pita.
"Āe! Tēnā, he tino koroua koe," mea a Māire.
"He aha te tikanga o tēnei tākaro?" pātai atu a Pita.
"He tino tikanga e hoa. He whakatau i ō karu me ō ringa kia rite tahi," mea a Māire.
"He aha te pai o tēnā? He aha te tikanga o tēnā?" pātai atu a Pita.
"Kurutete mai," mea a Māire.
"Kurutete!?" mea a Pita.
"Āe! Meke mai i a au," mea a Māire.
"Pēnei!" mea a Pita.
"Anō!" mea a Māire.
"Anō!" mea a Māire.
"Hā! E niwha atu ana koe. E kore au e pā i a koe," mea a Pita.
"Āe! Koina te tikanga o tēnei tākaro. He whakapakari i ō karu, kia kite atu koe i ngā nekenekehanga a tōu wheiwheinga," mea a Māire.
"Wiiiii! E kī! Tēnā, me kori anō tāua! Me kori anō?" mea a Pita.
"Kori anō!? E tama! Ka whakamā koe!" mea a Māire.
"Whakamā!? Pēhea?" pātai atu a Pita.
"Tēnei taima, ki te piro koe, me tango e koe tōu tarau, e oma āmio haere koe i te whare kia toru ngā taima, kāore ō tarau..." mea a Māire, e kata nui ana.
I te whare ātea, e tākaro ana rāua i ngā mīhini. "Nōku tēnei wāhi koroheke. Kei a au kē te iro. Māku koe e ako... me kori tāua," mea a Pita.
"Mmmm! Ngā mīhini tākaro..." mea a Māire.
"Mōtara Komapāti!" mea a Pita.
"Koinei ngā toa?" pātai atu a Māire.
"Āe! Ko au a Auahi! Whiria tāu," mea a Pita.
"Nāku tēnā tangata," mea a Māire.
"A ia!? A Mōtaro. He taipō ia. He nui rawa. He pōrori hoki," mea a Pita.
"Mmm! Ka māmā noa iho tōu patu mai i a ia nē," mea a Māire.
"Kei a koe. Kua whakatūpatohia koe," mea a Pita.
"Mmmm! Tīmata," mea a Māire.
Ka tākaro rāua. "Eee! He aha tēnā! He karokaro noa iho tāu. Anō!" mea a Pita.
"Mmmm!" mea a Māire.
"Eeee! Matua, kei te tinihanga koe. Ko te tikanga, me pakanga mai koe, kaua e noho karokaro noa iho," mea a Pita.
"Kei te pakanga au..." mea a Māire.
"Ehara! Kei te mahi māroke noa iho koe," mea a Pita.
"Mmmm! Haere tonu," mea a Māire.
"Eeee! I aha koe... i patu mai koe i a au," mea a Pita.
"Āe! Koina te tikanga nē!?" mea a Māire.
"Ēngari, i te tino wini au," mea a Pita.
"Nē! I te whakapau haere koe i tōu kaha. I te whanga au, kia pau tōu hau," mea a Māire.
"Eee! He tinihanga koe," mea a Pita.
"Ehara! He toa pakanga kē au. Ehara mā te uaua te pakanga e wini ai. Mā te roro nui hoki. Kei te mōhio anō koe he aha te roro?" pātai atu a Māire.
"Whakateka! He whakaiti koe i a au i ngā wā katoa," mea a Pita.
"Ehara au! Ko koe kē kei te whakaiti i a koe anō. Kopia te waha. Mahia te mahi. Waiho mā ō mahi koe e whakarangatira. Ehara mā te wahawaha noa iho," mea a Māire.
I te māra, e kari ana a Pita. "He aha te take kei te mahi māra tāua i ngā wā katoa? Mahia te māra, a ketua te māra, pākurua te māra, hōngia te mārā..." mea a Pita.
"Ko koe kē te māra e Pita. Ko tōu ngākau te māra e whakatikatikahia ana," mea a Māire.
"He aha te tikanga o tēnā kōrero," mea a Pita.
"AAA! He wā mō te kōrero, he wā anō mō te whakarongo," mea a Māire.
"Ēngari, kāre au e mārama," mea a Pita.
"Titi. I roto i te ao a ō tīpuna, ahakoa he aha te mea, ka tīmata taua mea i te whenua, i a Papatūānuku, katahi ka toro atu ki te rangi, kātahi ka hoki anō ki te whenua," mea a Māire.
"Kāre tonu au e mārama..." mea a Pita.
"Kei te kite koe i te poioneone nei, kōmuruhia kia toe ko te kirikiri kotahi noa iho. Nā, ko koe tēnei, ko te kirikiri nei. Ahakoa tana kotahi, kua honoa ia ki te whenua, ki te rangi, ki tana whānau, hapū, iwi..." mea a Māire.
"He kirikiri au..." mea a Pita.
"Āe! He kirikiri nō te poioneone, nō te whenua, nō Papa, nō Rangi, nō te matua nui i te rangi," mea a Māire.
"Kāre tonu au e kite he aha te hononga o ngā mahi māra nei ki ngā mahi taua," mea a Pita.
"Me pēnei te kī, pēhea tōu mōhio he aha te wera, pēnā kāore koe i te mōhio he aha te makariri? Pēhea tōu mōhio he aha te kino ki te kore koe e mōhio ki te pai?" mea a Māire.
"Kāore tonu au e kite..." mea a Pita.
"E tama, pēhea tōu mōhio ki te taki i te riri, ki te kore koe e mōhio ki te taki i te rongo. Kei te māra nei te rongo, te tū a rongo. Te tū a Tūrongo," mea a Māire.
"Kei te kōrero koe mō te aroha?" pātai atu a Pita.
"Āe! Me mōhio koe ki te aroha i mua i tōu takinga i te riri..." mea a Māire.
"Nā wai te riri?" pātai atu a Pita.
"Nā Tūmatauenga," mea a Māire.
"Kei te pīrangi au ki te tūtaki ki a ia," mea a Pita.
"Āe! Āpōpō pea ka tūtaki kōrua," mea a Māire.
"Nē! Āpōpō!" mea a Pita.
"Pea. Ēngari, mōnāianei... karia, ketua, pākurutia, karia, ketua, pākurutia..."
Kōrero Tuaono: Waewae Taumaha
I te ngāhere, e kūkū ana ngā manu. "Kei te kite koe i te manu rā?" pātai atu a Māire, e koropū ana.
"Āē! Ko tēhea manu tērā?" pātai atu a Pita.
"He pūkeko," mea a Māire.
"Kei te mātaki au i te aha?" pātai atu a Pita.
"I tana hīkoi haere, mātakina ōna waewae," mea a Māire.
"He tino āta haere te manu rā, nē..." mea a Pita.
"E hē. He manu tere kē te manu nā. Nā, kua hiki ia i tōna waewae. Tau ana te tū. Titiro. Ana, kua oma..." mea a Māire.
"Te tere hoki..." mea a Pita.
"Ko tā Pūkeko, ko te tere o te rere, me te tau o te tū... kia whai rite koe," mea a Māire.
"He weka tērā e tū mai ana," mea a Māire.
"He kamakama ia," mea a Pita.
"Āē! Āhua rite ki te pūkeko. Nā, kei te pīkari haere, nā, pikari atu, pīkari mai, pīkaro atu, pīkaro mai," mea a Māire.
"Kei te aha ia?" pātai atu a Pita.
"Kei te whakapoapoa. He whakahīhī," mea a Māire.
"E whakahīhī ana ia ki te aha," pātai atu a Pita.
"Ki te ūha nā," mea a Māire.
"Tēhea ūha?" pātai atu a Pita.
"Tēnā nā!" mea a Māire.
"Wīii! Kāre au i kite, i kite pēhea koe?" mea a Pita.
"Nā ēnei mea, nā ōku karu... mātaki," mea a Māire.
"Kei te rapi rapi haere ia i te whenua, pīkari, pīkaro..." mea a Pita.
"Āē... he waewae karokaro taua waewae. Mā weka koe e ako ki te hīkoi tītahataha haere," mea a Māire.
"E tama. Kī tonu i te pīkako ō taringa. Whakarongo. He waewae taumaha, he kiri māku, he māku i te toto, tōu toto," mea a Māire.
"Te tikanga, me āta whai koe i ngā waewae o ngā manu i mātaki tāua. Kāore au i te mōhio nō tēhea o ngā manu, ngā waewae e mahi ana koe. Nō te manu kaitā rā pea, nō te moa..." mea a Māire, e kata ana.
"Ehara!" mea a Pita.
"Mahia anō!" mea a Māire.
"E hōhā ana au i ngā waewae nei. Kua oti kē i a au..." mea a Pita.
"Taihoa koa..." mea a Māire.
"E haere ana koe ki hea?" pātai atu a Pita.
"Taihoa ake..." mea a Māire.
"Kia ora koe. Kua hari mai koe i tētahi inu mōku," mea a Pita.
"Tōu karaehe..." mea a Māire.
"He aha ō whakaaro matua. Me piki ake au ki tētahi taumata kē nē... nē...?" pātai atu a Pita.
"Mmmm!" mea a Māire.
"Hei taihoa, taihoa, kua kī ke te karaehe, kei te pūhake mai te wai," mea a Pita.
"Owww! Nē?" mea a Māire.
"Hei! Te wai. Kei te pūhake. Kua kī te karaehe!" mea a Pita.
"Mmmm! E tama! He rite tonu ki a koe! He karaehe piango, e tāea ana te whakakī, ko te karaehe kī tonu, kāre e tāea," mea a Māire.
I tētahi wāhi kāwai, e noho ana rāua. "He pātai tāku matua," mea a Pita.
"Mmmm!" mea a Māire.
"Taku matua... kōrero mai koe mō taku matua?" pātai atu a Pita.
"Mmmm! Tōu matua! Tōku taina!" mea a Māire.
"He rite au ki a ia?" pātai atu a Pita.
"Āē! Kāo hoki!" mea a Māire.
"Taku āhua?" pātai atu a Pita.
"Āē, he āhua rite tōu āhua ki tōna," mea a Māire.
"Kāore au i te tino maumahara i a ia. He pēpi tonu au i te wā i mate ai ia. I mate pēhea ia? Kei te mōhio koe?" pātai atu a Pita.
"Tū. Kāore au i te tino mōhio e tama. I mate! Mate noa," mea a Māire.
"I mea mai taku whāea, i tōremi ia..." mea a Pita.
"Tōremi... āē... i tōremi... ēngari e tama, he maha tonu ngā mahi kia mahia e tāua i tēnei wā. Kei te rite koe? Kua mutu te whakatā?" mea a Māire.
"Mā te wā pea tāua e kōrero ai mōna?" mea a Pita.
"Āē! Mā te wā. Tikina tōu rākau, me tīmata anō tāua," mea a Māire.
I te mall, e hokohoko ana a Pita. "Kia ora Pita. Kei te haere mātou ki te whare pikitia... kei te hiahia haeretahi mai koe?" pātai atu tētahi kōtiro, e whakamātau ana.
"Kia ora!" mea a Pita.
"Kei te haere mātou ki te whare pikitia... kei te hiahia haeretahi mai koe?" pātai anō a kōtiro.
"Kāre au i te wātea. Kei te hoko taputapu au mā tōku whāea," mea a Pita, e tū ana.
"Āpōpō pea?" pātai atu a kōtiro.
"Āē, āpōpō pea..." mea a Pita.
Ka huri a Pita. "Hei! Taku pāhi!" karanga atu te kōtiro.
"Taku pāhi!!" karanga atu tētahi hoa.
"E hia ngā tāra kei roto?" pātai atu tētahi hoa.
"Waihotia ia! Whakahokia tana pāhi," mea a Pita.
"Wīare! Ko Pita pāterotero tēnā," mea tētahi hoa.
"Kei te kimi a Tūhoro i a koe," mea tētahi hoa.
"Kei te pīrangi ia kia kite ia te tae o tōu toto, he kura, he kōwhai rānei," mea tētahi hoa.
"Whakahokia tana pāhi!" mea a Pita.
"Whakahokia! Uuuwww! Kei te mataku au!" mea tētahi hoa.
"He whakahīhī koe! Mā māua koe e whakatika," mea tētahi hoa.
"Kia mau ia!" karanga atu tētahi hoa.
Ka whawhai rātou. "Wuuuuuuwi! He aha tēnei mahi. Kei te tū matataki mai koe," mea tētahi hoa.
"He karate tēnā, he aha rānei!" mea tētahi hoa.
"Kaua Pita! Koina tā rāua e pīrangi ana," mea te kōtiro.
"Kia rite koe noke! Patua ia!" mea tētahi hoa.
Ka whawhai tonu. "I wero mai koe i tōku karu. Ka mate koe i a au," mea tētahi hoa.
"Pita! Waihotia ia!" karanga atu te kōtiro.
"Ana! Kurua ia. Whakatikahia tōna mata," mea tētahi hoa.
"Hei! Kei te aha koutou!" karanga atu te kaitiaki.
"Waihotia ia! Kei te ahu mai te tautiaki," mea tētahi hoa.
"Ki te kite anō māua i a koe i konei, ka patua koe..." mea tētahi hoa.
Ka oma rāua. "Hoki mai kōrua! Kōrua!" karanga atu te kaitiaki.
"Pita!?" karanga atu te kōtiro.
I te kīhini o te kāinga, "I ahatia koe?" pātai atu tōna whāea.
"Kāore!" mea a Pita.
"Tōu karu, kei te maru..." mea te whāea.
"Kei te pai whāea, i tirikohu noa iho au..." mea a Pita.
"Kei te pai Maria, ko ngā mahi o ngā tamariki... Ka ora tonu koe nē rā e tama. Kia aputa tāua ki waho ki te mahi," mea a Māire.
I waho, "Nā aua tama koe i patu?" pātai atu a Māire.
"Kāre au i patua!" mea a Pita.
"Nē! I aha kētia?" pātai atu a Māire.
"He mea waimarie noa iho nō rāua," mea a Pita.
"Ah... e rua rāua?" pātai atu a Māire.
"Mā te wā anō..." mea a Pita.
"Mmmm! He tika! Pēnei i tō tīpuna, nāna te taiaha rā a Te Aho o te Rangi. Tēnei tipuna he toa ki te mahi rākau. Mōhio whānuitia ia e ngā iwi katoa. I mua i tētahi pakanga, ka tū tōu tipuna, ka mea atu ki āna toa, 'Tokohia tātou kua hinga? Tokohia anō me mate kia mutu rā anō ai tēnei pakanga?' Katahi ka haere tōu tipuna ki te pakanga, ko ia anahe, rāua ko tōna rākau, rātou ko tōna patu pounamu," mea a Māire.
"I ahatia ia. I patua rātou e ia?" pātai atu a Pita.
"Ehara! I patua kētia ko ia," mea a Māire.
"Eee! He aha te pai o tērā?" pātai atu a Pita.
"Āē, i riro i te iwi hoariri te pakanga, ēngari, ko te mana o te pakanga i riro i tōu tipuna," mea a Māire.
"Pēhea tōna rākau rā?" pātai atu a Pita.
"Ana! Koina tāku e mea nei. I whakahokia mai ki tōna iwi te rākau rā, me tana patu, i runga i te mana o te tū o tōu tipuna," mea a Māire.
"Kāore tonu i te mau i a au. He aha te tohu?" pātai atu a Pita.
"E Pita, e pēnei ana te tohu. Kia mana tōu tū i ngā wā katoa, wikitōria ai, mate atu ai rānei. Kia mau tonu tōu mana," mea a Māire.
"Mmmm!" mea a Pita.
"Ana e tama! I toto i a koe te ihu o tētahi o rāua," mea a Māire.
"Āē!" mea a Pita.
"E mārama ana rāua, kāore koe e tūohu noa," mea a Māire.
"Āē!" mea a Pita.
"Ka pai! Kāore i te moumou i a koe ngā akoranga a Tū. Kia mau ki te rākau matarua."
Kōrero Tuaono: Whare Taua
E haruru ana te pūkaha waka. "Patua mai te reo irirangi!" mea a Wī.
"Cher! Cher!" mea a Pita.
Ka piki haere te reo o te irirangi. "Kia mau koe! Kia rite!"
"E reri ana au!" mea a Pita.
"Tēnā, tukuna kia rere..."
"Waewae taumaha, waewae rere... t-ū-m-e-k-e!" karakia tahi rāua.
Ka hura te waka, ka rere. "Yiiiiiiiihaaaaaaa!" auē atu a Pita.
Irirangi ana te pūkaha, he rite ki te mura ahi te rere o te waka, he tere, he horo. E heke ana i te tuarā te ihi, pēnei i te hiko e kanapa ana.
"Kia tere atu... kia tere..." tōiriiri atu a Pita.
E hipa ana te ine rere i te waru tekau. E piki haere tonu atu te tohu. E tata tae ana te waka ki tētahi pikonga i te huarahi.
"Kei te reti... kei te reti atu..." mea a Pita.
"Kia mau! Mau tonu!" karanga atu a Wī.
"Kāre e tāea..."
"Pita! E oho! Kei te moepapa koe. Pita! E oho!" karanga atu a Māire.
"He aha! He aha!" oho ake a Pita.
"Kia oho koe e tama," mea a Māire.
"Te tukihanga. Wī.... Wī..." mea a Pita.
"Kei te pai e hoa. Kia tau. Kia tau tōu ngākau," mea a Māire.
"He moepapa," mea a Pita.
"Kei te pai. Me wete ngā here kino. Kuhuna ō kākahu. Mā te rākau ngā here e wete," mea a Māire.
"Mā te tū o Pūkeko te tangata e whakatau. Nā, hikina tōu waewae. Kia tū koe i runga i te waewae kotahi, toropaetia tōu rākau.
Āta momia te hau mā te ihu... mapua mā te waha.
Kia tau!" mea a Māire.
E pōnana ana a Pita. E rongo tonu ana ia i te auē o te waha o tōna tuakana a Wī. Ara te ngāngara e kai nei i tōna ate, ko te matenga atu o tōna tuakana. Ka tīmata te werawera ki te heke.
"Kopia ō karu, kia tū tonu koe i runga i te tū o Pūkeko," mea a Māire.
E hongi tonu ana a Pita i te haunga o te rapa nō ngā wīra o tō rāua waka. E rongo tonu ana ōna taringa i te tiwē o ngā wīra, te haruru mai o te tukihanga i te pourama, te pūoro o te karaehe matapihi e wāhia ana, e kōmangahia ana.
"Tū tonu e tama. Kei te kite au e taumaha ana koe. Wetekina ngā here kino. Kōrerohia mai. He aha rawa te ngāngara e kai nei i a koe?" mea a Māire.
Ka tīmata a Pita ki te hīrori haere. E kopi tonu ana ōna karu. E hikina tonutia ana tōna waewae. E toropaetia tonutia ana tōna rākau. Ēngari, kāore tonu i te tauōrite tōna ngākau.
"Kōrero mai e tama. Tukuna, kia wātea koe," mea a Māire.
E pupu ana te pōnānā i roto i tōna ngākau. E pukupuku haere ana ōna uaua ringa i te kaha o tana pupuri i tōna rākau.
"Kia kaha! Kōrero mai kia wātea koe..." mea a Māire.
Ka pohū ake a Pita. Ka auē tōna waha, ka tū matataki ia...
Ka rere tōna rākau ki runga, ēngari, ka mahue tonu i a ia tana ngāngara. Ka raro tōna rākau ka rere, ka mahue tōnu te weri. Ki ngā taha a Pita ka wero atu, ēngari, kua kore tonu te arero kapakapa o tōna rākau e pa ki te weriweri rā. Ka poua anō ki mua, ko te mata o te ngāngara e whētero mai ana ki a ia. Whakaeto noa atu te kēhua me he kohu e rewa ana.
"Kāre e tāea e au, kāore au e kaha ana... e kainga ana au e te weriweri... e kainga ana..." mea a Pita.
Ka whakarerea e Pita tōna rākau ki raro, ka oma atu. He oma whakamā. He oma manakore. He oma ngākau papaku.
I te whare ātea, e tīorooro mai ana ngā mīhini. "E tāea ana e koe te whare nei Pita," mea a Hāre.
"Āē! He aha ai," mea a Pita.
"Kei te hoki mōata au ki te kāinga i te pō nei, māu te whare e tiaki," mea a Hāre.
"Ko au anahe?" pātai atu a Pita.
"Āē! E tāea ana e koe?" pātai atu a Hāre.
"Āē! Pai noa iho," mea a Pita.
"Kei konei ngā kī, kei konei te nama mō te pere tīoro. Ka pai koe?" mea a Hāre.
"Āē! Ka pai noa iho," mea a Pita.
Kua tae a Pita ki tona whare mahi, ko te whare mīhini ātea.
"Pēnā he raruraru, wāea mai ki a au. Kei runga i te pātū taku nama. Ka kite i a koe āpōpō," mea a Hāre.
"Āē! Āpōpō rā!" mea a Pita.
"Tiōhi. Te tangata whakamutunga ake. Me kati e au tēnei whare, me hoki au ki te kāinga," mea a Pita.
Ka whakawhāitia e Pita ngā para, ngā rāpihi, ka tahia hoki e ia te papa. Ka whakaritea ngā moni, ka rakaina atu ki roto i te pouaka taonga. Ka mutu ake, ka tineia e ia ngā rāiti o te whare, ka ahu atu ia ki te kūaha-o-mua kia puta atu ai ia kia waho. I te taha o te kūaha rā te pēhi mō te pere whakaara o te whare. I a Pita e toro ana ki te whakarite i te pere ka kite atu ia i ngā taitama pūru tukituki e putaputa mai ana i ngā āta pōuri o te whare.
"P-i-t-a! P-i-t-a! Haramai ki te korikori. Haramai ki te korikori," karanga atu tētahi hoariri.
Ka kōkiri a Pita, ka hoki ki roto i te whare. Ka oma atu ia ki mua. E pātukituki haere ana tōna manawa. I te matapihi nui o mua o te whare, ngā taitama e toru e tū ana. I tētahi he pūrama. Ka whakakāngia e ia kia whakamāramahia ai tōna mata. Katahi, ka kitea, ko Tūhoro tēnā e tū mai ana. Ko te tangata hāwhe makimaki, hāwhe tangata.
"P-i-t-a! Kia mataku koe! Kia tino mataku ke. Ka huti ake au i tōu māhunga mai i tōu kakī, ka whāngaia atu ki ngā kīore..." mea a Tūhoro.
Ka pēhi mai a Tūhoro i tōna mata ki te matapihi, ka whēterohia tōna arero. Tino weriweri hoki tana āhua.
"E haere mai ana au kia mau koe i a au..." mea a Tūhoro.
"Kāore koe e puta, kāore a Pita e puta. Puta Pita, Pita Puta, Patu..." karanga atu ngā hoariri.
Ka oma atu a Pita ki te wāea, ka pēhia ngā pātene whakaaraara, ko tahi, tahi, tahi.
"Kia tere, kia tere! Kia ora! Kua kuhu mai rātou! Kia tere! Tukuna mai ngā pirihimana ki konei. He aha? Te Tari Pirihimana, kia tere..." mea a Pita.
Katahi te wāea ka mate. Kua tapahia tōna hiko. I mua tonu i te whare a Tūhoro mā e whanga ana. E nenē ana te waha o Tūhoro. Katahi a Pita ka pupurihia mai i muri.
"Kei a au, kei a au," mea tētahi hoariri.
Ka rere whakamuri a Pita, ka tukia tana wheiwheinga i te pātū. Kua uru ngā pūru e rua ki roto i te whare. Ka huna a Pita i muri i ngā mīhini rorohiko e tū rārangi haere ana.
"Kei konei ia! Kei konei," karanga atu tētahi hoariri.
Ka mau anō ia i tētahi tama. Katahi te mea tuarua ka puta. Ka panapana haeretia a Pita ki te kūaha-o-muri. Ēngari, ka whanawhana haere a Pita. Ka kikia te puku o tētahi, ka tūohutia ia. Ko te tuarua ka tukia e ia, ka panaia atu ki te taha. Ka oma tika a Pita ki te pēhi whakaaraara i te taha o te kūaha-o-muri. Ka pēhia, ka tīorooro mai te reo whakaaraara.
"Kia mau ia, kia tere," mea a Tūhoro.
Ka hiki ana ia i tētahi ipu para, e oma mai ana ia. E whiua mai ana ia i te ipu ki te matapihi o te whare, ka pakaru mai te wini... kōmangamanga ana.
"P-I-T-A! Māku tōu manawa e kai..." mea a Tūhoro.
Kōrero Tuawaru: Matarua
E kokōtia ana a Pita e Tūhoro me ōna hoa haehae. Kua whiua e Tūhoro tētahi ipu para ki te matapihi o te whare mahi o Pita. Kua pakaru katoa te wini.
"P---I---T---A! Māku tōu manawa e kai..." mea a Tūhoro.
"He roa au e whanga ana ki te whakatika i a koe e hoa! Māku koe e whakaiti," mea a Tūhoro.
Kāore a Pita e whanga. Ka whakahingaia e ia ngā rorohiko i muri i a ia kia raru ai ngā tamariki pūru tukituki rā.
"Whāia ia, kia mau ia," karanga atu a Tūhoro.
Ka tikina e Pita te tahitahi o te whare.
"Ana ia! Kia mau ia!" karanga atu tētahi hoariri.
E rua ngā pūru kua puta ki mua i a ia. Ka hō haere te reo o tōna taiaha.
"Kei a ia he tahitahi, kia tūpato," mea tētahi hoariri.
Kei muri i a Pita a Tūhoro e whai mai ana. Ka weroa te puku o te tamaiti rā ki tōna rākau.
"Oww! Ka patua koe! Ka tino mate koe i a au," mea a Tūhoro.
Ka rere atu a Pita ki te kūaha-o-muri o te whare, ka puta, ka oma.
"Hoki mai whīore hume!" karanga atu a Tūhoro.
"Tuarā kore, hoki mai!" mea tētahi hoariri.
"Titiro ki te rāpeti e tūmeke ana! Whīore hume! Ahakoa oma ai koe ki hea, ka whāia koe e mātou, ka patua. Ka patua!" karanga atu tētahi hoariri.
Āe, ka oma a Pita. Ka oma ia i te oma a te Pūkeko, ka oma ia i te oma-a-Tū.
E oma tonu ana a Pita. Kua whakarerea e ia tana mataku. Kua oti i a ia te whakaaro, ka whakamutua ake te pakanga ki a Tūhoro mā i te pō nei. Ahakoa, tū toa ai ia, hinga ai rānei, ko tōna mana ka mau tonu, rite ki tōna tipuna. Ka huri ia i te koko o te tiriti, katahi ia ka tū. Kei mua i a ia ngā taitama tokotoru e tiaki mai ana.
"Ana! Kua puta mai te rāpeti i tōna pokorua," mea a Tūhoro.
"He heihei kē," ori atu tētahi hoariri.
"Heihei!" ori atu tētahi hoariri.
"Ko tāua e pakanga! Ko koe, ko ahau, tāua anahe!" mea a Tūhoro.
Ka titiro noa a Pita. He tau matatū ana ia.
"Kua wahangū koe? Kāore ō raho? Ko tāua anō e pakanga!" mea a Tūhoro.
Kei a Tūhoro he rākau hau pāoro. Ka whakarerea atu e ia.
"Nā! Ko tāua anahe. Rae ki te rae," mea a Tūhoro.
Ka nuku whakamua a Pita, kāore ōna kōrero. Ka tū ōna ringa.
"Huuuw! E parakatihi ana koe ay? Boo!" mea a Tūhoro.
Ka rere whakamuri a Pita.
"Eeee! Booo!" mea a Tūhoro.
Katahi a Tūhoro ka uru. Ka whanawhana haere, ka mekemeke haere. Ka rere whakamuri noa a Pita. He karo te mahi.
"Eee! Kia tū ki te whawhai, tuarā kore. Hei aha tōu rērere haere," mea a Tūhoro.
Ka uru anō a Tūhoro.
"Patua ia! Kōtē ōna raho," mea tētahi hoariri.
"Whakapapatahia tōna ihu!" mea tētahi hoariri.
Ēngari, ahakoa pēhea te pakanga mai o Tūhoro, ka rere whakamuri tonu a Pita, ka karokaro haere.
"He kōtiro koe e hoa. E tau ki te pakanga," mea a Tūhoro.
Katahi a Pita ka uru.
Ka mekea e ia te kanohi o Tūhoro. Ka whanaia hoki tana puku.
Katakata noa a Tūhoro. "Reka ki a au te toto. Tōu toto... kia mau ia."
Ka kuhu mai ngā hoa o Tūhoro, ka pupurihia a Pita mai i muri, ko ōna ringa ka rakaina. I taua wā anō, i roto i te pī o tōna karu, ka kite atu a Pita i ngā pūrama waka e whakatata haere mai ana.
"Kia mau ia," mea a Tūhoro.
Ka kurukurua haerehia a Pita e Tūhoro. Ko tōna ihu ka whatia, ōna karu ka marua, tōna puku ka mekea.
"Whakaiti koe i a au, takahi koe i a au, ana tōu kai hēki!" mea a Tūhoro.
Ka hinga a Pita ki te papa. E torotī ana te toto.
"Pōkokohua mā! Neke atu," karanga atu a Māire.
Ko Te Māire, kua tae mai ia. "Kei te pai e tama. He kaha koe ki te tū."
Ka whakatūhia a Pita.
"Kua haere tāua. Kua mutu te pakanga," mea a Māire.
"Kua tae mai tōu koroua.... tangiweto," mea tētahi hoariri.
"Ana tōu kai taurekareka..." mea a Tūhoro.
"Nā, kia haere tāua..." mea a Māire.
Ka tū tika a Pita. E kaha ana te rere o te toto. Ko tōna mata he weriweri.
"Kāo! Kāre au e haere... kua mutu te oma... me whakaoti tēnei mea i konei..." mea a Pita.
Nō te kaha o te whakapono i roto i te reo o Pita, kāore a Te Māire i whakautu. Ka āta tūngou noa tōna māhunga. E mārama ana ia.
"Kua mutu te oma e koro, kua mutu..." mea a Pita.
Ka huri a Pita, ka mea atu: "I tīmata tēnei pakanga ko tāua anahe. Me mutu pēnā hoki. Ko tāua anahe."
"Eee! Ka hamaia anō koe! Ēngari tēnei taima, ka hamaia koe ki te rākau hau pāoro nei," mea a Tūhoro.
"Kei te pai e Pita, kei a au tōu rākau," mea a Māire.
Ka tikina e Māire te taiaha a Te Aho o te Rangi. Ka karakiatia, ka tangoa tōna pōtae rērā.
Anō nei he reo irirangi, ka hoki mai ki te ngākau o Pita ngā kupu whakamārama o Te Māire.
"He rākau matawhā te rākau nei. Tukuna māna koe e whakakite. Ki mua, ki muri, ki ngā taha hoki. He tipuna te rākau nei nōu. Ehara māu ia e kawe. Māna kē koe e kawe," mea a Māire.
Mārama ana ngā kupu o tōna matua.
"Hikina te rākau matarua a Tūmatauenga. Hikina ki te rangi..." mea a Māire.
"E tiaki ana koe ki te aha. Ka whati i a au tōu rākau angiangi rā," mea a Tūhoro.
Ka matatū a Pita. Ka popotau, ka poutama, ka pītoi. Ka aratakina ia e a tipuna ki ngā mata o Tūmatauenga. Ka whakapapa haerehia e te aho tōna tīnana mai i raro ki runga. Ka tāngia ngā tā e te rau. He kōwhaiwhai mutunga kore tōna āhua.
Ka rere mai te rākau o Tūhoro. Ka hō atu, ka hō mai. Ka tū waewae haere a Pita anō nei he manu whakapoapoa, ka whakateka, ka whakateteka, ka pīkari, ka pīkaro...
Katahi ka tarapeke ake a Pita, ka hau iho, ka pāia ngā waewae tumutumu o Tūhoro, ka taka te tamaiti ki raro. Ka whakahurihia te rākau, ko te arero e ahu ana ki a Tūhoro...
"Aaaaaa.....iahaha!" auē atu a Pita.
Ka poua iho te rākau. Wiwiri ana te arero rā i runga noa ake i a Tūhoro. He wiriwiri hoki a Tūhoro, he hūkiki i te mataku. Ka tū ia, ka oma atu, ka oma atu ia i te oma o te rāpeti.
Hotuhotu ana te tangi o Pita. He tangi ia nā te mea ko te whawhai. Nā te mea ko āna mamae. Ko tana mataku hoki. Nā te mea hoki te ngāngara e mau puku nei i roto i a ia.
"Nōku te hē... nōku tonu... nā te mea ko au i mate ai a Wī... I rūkahu au ki ngā tāngata katoa, ki a māma, ki ngā pirihimana... rātou katoa... i mea atu au ko Wī i te taraiwa i te waka, ēngari, he rūkahu. Ehara ko Wī, ko au kē, ko au kē i te taraiwa, nāku a Wī i whakamate i whakahara, ko au kē te mea i te haere tere rawa atu..." mea a Pita, e tangi ana.
"Kei te pai e tama. Kei te pai," mea a Māire.
"Kua mate au i taku mahi rūkahu, mō tēnei tau katoa kāore ōku take..." mea a Pita.
"Whakarongo mai e tama. Tekau mā rima tau kē au e pupuri ana i tētahi mate. Nō tēnei marama tonu katahi au i tuku. Nā te mea ko au i mate ai tōu pāpā, taku taina. Nā taku hūkiki i tōremi ai ia, nōku te hē, nōku anō... hei pāpā mōu au e tama... e kīa ana te kōrero, ka taka atu te tangata ki roto i te hē he mea ako tērā, ā, ēngari, ki te kore te tangata e hoki mai ki te tika, tēnā, he mate kē tērā. Nā, kei mua i a tāua te tika... kua patua ki raro te ngāngara. E hoki tāua ki te kāinga."
Waiata Matua
◈
Te Mutunga